# Wij ontwikkelen gedragsoplossingen die blijvend werken > Bij Tabula Rasa zoeken we antwoorden buiten de gebaande paden. Gedragswetenschap combineren we met doelgroeponderzoek. Dat is onze basis voor positieve verandering. ## [Wij ontwikkelen gedragsoplossingen die blijvend werken](https://tabularasa.nl/) [Onze projecten](/werk) [ ## Elke stemmer verdient een standbeeld ### Gemeenteraadsverkiezingen ](/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Belastingdienst ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [ ## Stillere nachten door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Kennisagenda voor het stimuleren van proefdiervrije innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [ ## Freek Vonk spot manieren om afval te voorkomen ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Meer ### onderzoek, campagnes, gedragsinterventies en andere projecten ](/werk/) ## Goed voor mens en maatschappij. Praktisch en haalbaar voor jou. Met onze projecten willen we bijdragen aan het welzijn van mensen. Daartoe kijken we naar de belangen van álle betrokkenen – van opdrachtgever tot eindgebruiker. Rekening houdend met wat mensen weten, willen, kunnen en al doen, creëren we een aanpak die effectief is, en op draagvlak kan rekenen. Hieronder vind je de soorten vraagstukken waarmee we kunnen helpen. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Overheids communicatie](https://tabularasa.nl/boek-overheids-communicatie/) ## Een gedragswetenschappelijk aanpak – Bert Pol en Christine Swankhuisen In 2020 verscheen de derde druk van het boek _Overheidscommunicatie_ van oprichters Bert Pol en Christine Swankhuisen. Vol met sociaalwetenschappelijke inzichten, gedragsinterventies en voorbeelden van campagnes. Daarnaast vind je meer informatie over de consequenties van laaggeletterdheid en beperkte digitale vaardigheden voor overheidscommunicatie. Een _must-read_ voor iedereen die effectief wil communiceren met burgers, weerstand wil voorkomen en gedrag positief wil veranderen – al zeggen we het zelf. [kopen](https://www.coutinho.nl/nl/overheidscommunicatie-9789046906118) ## Lees nu al meer van Tabula Rasa [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Contact](https://tabularasa.nl/contact/) ## De beste route naar verandering ### Bezoek ons op - Gillis van Ledenberchstraat 108 1052 VK Amsterdam ### Of neem contact op via [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [020 218 4000](tel:0031202184000) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)** #### [Stage lopen?](stage-vacature) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Cookiebeleid](https://tabularasa.nl/cookies/) ## over onze cookies Dit cookiebeleid legt uit hoe wij cookies en vergelijkbare technologieën gebruiken om uw gebruikerservaring op onze website te verbeteren. Door onze website te blijven gebruiken, stemt u in met ons gebruik van cookies en vergelijkbare technologieën. ### Wat zijn cookies? Cookies zijn kleine tekstbestanden die op uw apparaat worden opgeslagen wanneer u een website bezoekt. Ze worden veel gebruikt om websites te laten werken, of om efficiënter te laten werken, evenals om informatie te verstrekken aan de eigenaren van de site. ### Hoe gebruiken we cookies? We gebruiken cookies en vergelijkbare technologieën voor de volgende doeleinden: Om bepaalde functies van onze website mogelijk te maken en uw ervaring te verbeteren - We gebruiken cookies om uw voorkeuren en instellingen op onze website te onthouden, zodat u deze niet elke keer opnieuw hoeft in te voeren wanneer u deze bezoekt. - We gebruiken cookies om u gepersonaliseerde inhoud te bieden op basis van uw interesses en surfgedrag. Om uw gebruik van onze website te analyseren - We gebruiken Google Analytics om te analyseren hoe onze website wordt gebruikt en om de prestaties ervan te controleren. Google Analytics is een webanalyse-service die wordt aangeboden door Google Inc. ("Google"). Google Analytics maakt gebruik van cookies om uw gebruik van de website te analyseren. Voor meer informatie over hoe Google Analytics gegevens verzamelt en verwerkt, raadpleegt u het privacybeleid van Google op **[https://policies.google.com/privacy](https://policies.google.com/privacy)**. Om video's van Vimeo en YouTube in te bedden - We embedden video's van Vimeo en YouTube om uw ervaring op onze website te verbeteren. Deze platforms van derden kunnen cookies gebruiken om informatie te verzamelen over uw gebruik van hun services. Voor meer informatie over hoe Vimeo en YouTube gegevens verzamelen en verwerken, raadpleegt u hun respectieve privacybeleid op **[https://vimeo.com/privacy](https://vimeo.com/privacy)** en **[https://www.google.com/policies/privacy/](https://www.google.com/policies/privacy/)**. ### Welke cookies gebruiken we? Hier zijn de cookies die we op onze website gebruiken: - Google Analytics-cookies (analytische cookies) - Vimeo-cookies (functionele cookies) - YouTube-cookies (functionele cookies) ### Hoe kunt u cookies beheren? De meeste webbrowsers stellen u in staat om cookies te beheren via hun instellingen. Houd er echter rekening mee dat als u cookies uitschakelt, sommige functies van onze website mogelijk niet goed werken en uw gebruikerservaring mogelijk wordt beïnvloed. [open cookie instellingen](#cookies) ### Wijzigingen in dit cookiebeleid We behouden ons het recht voor om dit cookiebeleid van tijd tot tijd bij te werken. Als we materiële wijzigingen aanbrengen in dit cookiebeleid, zullen we u op de hoogte stellen door het bijgewerkte beleid op onze website te plaatsen. ### Contact opnemen Als u vragen of opmerkingen heeft over ons gebruik van cookies, neem dan [contact](/contact) met ons op [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Wij ontwikkelen gedragsoplossingen die blijvend werken](https://tabularasa.nl/home-pagina_test/) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Belastingdienst ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [ ## Stillere nachten door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Kennisagenda voor het stimuleren van proefdiervrije innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [ ## Freek Vonk spot manieren om afval te voorkomen ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Meer ### onderzoek, campagnes, gedragsinterventies en andere projecten ](/werk/) ### Goed voor mens en maatschappij. Praktisch en haalbaar voor jou. Met onze projecten willen we bijdragen aan het welzijn van mensen. Daartoe kijken we naar de belangen van álle betrokkenen – van opdrachtgever tot eindgebruiker. Rekening houdend met wat mensen weten, willen, kunnen en al doen, creëren we een aanpak die effectief is, en op draagvlak kan rekenen. Hieronder vind je de soorten vraagstukken waarmee we kunnen helpen. Gedrags-onderzoek Dirk 4 ## Over Tabula Rasa Tijden veranderen. Net als mensen. Maar bij mensen gaat het vaak minder makkelijk. We laten ons niet graag vertellen wat we moeten doen. Terwijl we als samenleving soms wel de koers willen verleggen. Bij Tabula Rasa zoeken we graag antwoorden buiten de gebaande paden. Met een open blik en gedragswetenschap als kompas ontdekken we samen met de doelgroep creatieve oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Zo creëren we betekenisvolle en blijvende impact, verleggen we grenzen en zorgen we samen voor positieve verandering. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kennis](https://tabularasa.nl/kennis/) ## Verdieping en inspiratie [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [ Blog ### Burger King: disruptie blijkt een kunst ](/kennis/burger-king-disruptie-blijkt-een-kunst) [ Kennis ### Zwaartepunt bij onafhankelijke, integratieve informatievoorziening ](/kennis/zwaartepunt-bij-onafhankelijke-integratieve-informatievoorziening) [ Kennis ### Tegen de communicatie ](/kennis/tegen-de-communicatie) [ Kennis ### De verloren sleutel ](/kennis/de-verloren-sleutel) [ Kennis ### Onderschatting van de complexiteit van gedrag ligt altijd op de loer ](/kennis/onderschatting-van-de-complexiteit-van-gedrag-ligt-altijd-op-de-loer) [ Blog ### Diep lezen ](/kennis/diep-lezen) 1 [2](/kennis/2) [3](/kennis/3)[](/kennis/2) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kennis](https://tabularasa.nl/kennis/2/) ## Verdieping en inspiratie [ Kennis ### Bij wie ligt het risico van fouten in de voorlichting? ](/kennis/bij-wie-ligt-het-risico-van-fouten-in-de-voorlichting) [ Blog ### Life-changing experience? Hét moment voor gedragsverandering! ](/kennis/life-changing-experience-het-moment-voor-gedragsverandering) [ Blog ### Kedeng kedeng Sssst ssssst – over rumoer in de stiltecoupé ](/kennis/kedeng-kedeng-sssst-ssssst-over-rumoer-in-de-stiltecoupe) [ Blog ### Gedragsinterventies in complexe systemen: ‘Het blijft aanmodderen, maar wat moet je anders?’ ](/kennis/gedragsinterventies-in-complexe-systemen-het-blijft-aanmodderen-maar-wat-moet-je-anders) [ Blog ### Geldzorgen? Samen komen we er uit ](/kennis/geldzorgen-samen-komen-we-er-uit) [ Blog ### Psychologenperspectief: Waarom praten over je ‘kapotte’ seks voor iedereen goed is ](/kennis/psychologenperspectief-waarom-praten-over-je-kapotte-seks-voor-iedereen-goed-is) [ Kennis ### Begrijpelijke communicatie als basisvoorwaarde voor deugdelijke burgerparticipatie ](/kennis/begrijpelijke-communicatie-als-basisvoorwaarde-voor-deugdelijke-burgerparticipatie) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [ Blog ### Wat de Nokia-case ons kan leren over onderzoek ](/kennis/de-beperkingen-van-big-data) [ Kennis ### Effecten van interventies bescheiden en onvoorspelbaar ](/kennis/effecten-van-interventies-bescheiden-en-onvoorspelbaar) [ Blog ### Waarom we blijven investeren in verzonken kosten ](/kennis/eindeloos-commitment) [1](/kennis) 2 [3](/kennis/3)[](/kennis/3) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kennis](https://tabularasa.nl/kennis/3/) ## Verdieping en inspiratie [ Kennis ### Focus en inrichting van de communicatieafdeling ](/kennis/focus-en-inrichting-van-de-communicatieafdeling) [ Blog ### Fundamentele denkfout door blauwe vinkjes ](/kennis/fundamentele-denkfout-door-blauwe-vinkjes) [ Blog ### Gedragsexpertise is juist een pijler van campagnes Rijksoverheid ](/kennis/gedragsexpertise-is-juist-een-pijler-van-campagnes-rijksoverheid) [ Blog ### Help, weer een nieuw T-shirt gekocht! ](/kennis/help-weer-een-nieuw-t-shirt-gekocht-over-impulsaankopen) [ Blog ### Het effect van Tinder op je hersenen ](/kennis/it-s-a-match-het-effect-van-tinder-op-je-hersenen) [ Kennis ### Kun je bouwen op vertrouwen? ](/kennis/kun-je-bouwen-op-vertrouwen) [ Blog ### Mañana mañana – Over verzengende hitte en zuidelijke culturen ](/kennis/manana-manana-over-verzengende-hitte-en-zuidelijke-culturen) [ Blog ### Tour de France en kleine biggetjes ](/kennis/tour-de-france-en-kleine-biggetjes) [ Blog ### Van verwarren naar overtuigen ](/kennis/van-verwarren-naar-overtuigen) [ Kennis ### Wanneer kleine groepen grote invloed kunnen hebben ](/kennis/wanneer-kleine-groepen-grote-invloed-kunnen-hebben) [1](/kennis) [2](/kennis/2) 3 [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Begrijpelijke communicatie als basisvoorwaarde voor deugdelijke burgerparticipatie](https://tabularasa.nl/kennis/begrijpelijke-communicatie-als-basisvoorwaarde-voor-deugdelijke-burgerparticipatie/) Door Bert Pol - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Begrijpelijke communicatie als basisvoorwaarde voor deugdelijke burgerparticipatie **Burgerparticipatie is een hot issue. De wens is om aan te sluiten bij de behoeften van inwoners, zodat ze zich gehoord weten. Dat kan weerstand tegen beleid en de wijze waarop het wordt uitgevoerd wegnemen. Maar burgerparticipatie is een taaie klus. Het is verre van eenvoudig burgers mee te krijgen wanneer het algemeen belang ten koste gaat van persoonlijke belangen, bijvoorbeeld als windmolens in de buurt van je woning gepland zijn.** Over de sociaalwetenschappelijke aspecten, zijn eerder artikelen in de rubriek Kennis in C verschenen1.  Hier staat het communicatieve aspect centraal. Aanleiding is een recent referendum over gemeentelijk afvalbeleid. Inwoners konden door ja of nee op een stembiljet aan te kruisen, aangeven of ze wilden dat een nieuw afvalbeleid wel of niet zou worden ingevoerd. In een brief aan de inwoners over het ophanden zijnde referendum werd gemeld dat de gemeenteraad deze _referendumvraag met toelichting_ eind 2021 had vastgesteld. Die toelichting zat als bijlage bij de brief. Aangeraden werd die toelichting goed door te lezen: “Het maken van uw keuze wordt hierdoor wellicht wat makkelijker2." De tekst van de bijlage staat in het kader. Maakt het lezen van de bijlage de keuze ook ‘wat makkelijker’? Verre van dat. Waaraan ligt dat? En wat zijn de consequenties daarvan? Puntsgewijs een aantal pijnpunten: - De toelichting op het referendum opent als volgt: _“Het nieuwe afvalbeleid moet ervoor zorgen dat de kosten voor het ophalen en verwerken van afval dalen. Belangrijk is dat het afval zo goed gescheiden wordt dat er veel minder restafval overblijft.”_ Heel wat lezers zullen niet op de hoogte zijn van de ins en outs van afvalverwerking en de kosten en opbrengsten ervan. Hoeveel mensen zouden weten dat het verwerken van restafval relatief duur is en ook steeds duurder wordt, terwijl een gemeente voor andere afvalstromen nog geld kan ontvangen? Burgerparticipatie staat of valt met het goed kennen van de doelgroep, inclusief van wat ze over het onderwerp in kwestie weten. Beroepsblindheid is hier een valkuil waar de stellers ingetrapt zijn. ### **Hoeveel is eigenlijk 100 kilo restafval?** - _“Het doel is dat Zoetermeerders gemiddeld maximaal 100 kilo restafval per persoon per jaar weggooien, met als eerste stap 160 kilo restafval. (Op dit moment gooien Zoetermeerders gemiddeld 230 kilo restafval per persoon per jaar weg.)”_ Wat zegt het nu helemaal dat Zoetermeerders gemiddeld 230 kilo restafval weggooien? Is dat veel? Ten opzichte waarvan dan? Wat moet je je daar in hemelsnaam bij voorstellen? En als de Zoetermeerders terug moeten naar 100 kilo restafval per persoon per jaar, hoe doen ze dat dan concreet? Zelfs als je weet dat je je afval moet scheiden, hoe bereik je dan dat je niet meer dan 100 kilo restafval per persoon per jaar hebt? Dergelijke cijfers zijn betekenisloos, tenzij je heel goed ingewijd bent in de materie.Onder 2e staat dan dat ‘de gemeente in de toekomst gaat invoeren dat betaald moet worden per keer dat restafval wordt weggegooid.’ Hoe moet je dat interpreteren? Strikt genomen staat er dat je voor iedere keer dat je naar de kliko loopt een rekening krijgt. - Opmerkelijk is dat de tekst uitsluitend over het belang van de gemeente gaat die vindt dat haar kosten omlaag moeten. Het perspectief van de inwoner komt totaal niet aan de orde. Dat is vragen om weerstand: de reactie ‘moet dat over mijn rug’ en ‘haal die besparing maar ergens anders vandaan’ ligt voor de hand. - Of inwoners er enig belang bij hebben dat het nieuwe beleid wordt ingevoerd, blijft ook buiten beschouwing. Gaat de gemeentelijke afvalstoffenheffing bijvoorbeeld omlaag? Als dat niet zo is, ga je alleen maar meer betalen. Als je niet heel milieubewust bent, wat heb je er dan voor belang bij om voor invoering van het nieuwe beleid te stemmen? (Gek genoeg wordt het milieuaspect helemaal niet genoemd. Het zou vermoedelijk lang niet iedereen over de streep getrokken hebben, maar van overheidsbeleid over afval verwacht je dat het een rol speelt. Nu lijkt het of dat de gemeente totaal niet interesseert.) - Ook wat de consequenties voor de inwoners zijn als het beleid blijft zoals het is, komt niet aan de orde. Gaan ze dan uiteindelijk toch meer betalen? Het ligt voor de hand dat er dan op andere fronten bezuinigd wordt die ook ten laste komen van de inwoners, want de kosten voor verwerking van restafval gaan nu eenmaal steeds verder omhoog, onder andere door de belasting op restafval die het Rijk aan gemeenten oplegt. - Wat ook niet duidelijk wordt, is wat de _urgentie_ van de kostenverlaging op dit punt is. Zelfs niet óf er sprake van urgentie is. Is het bezuinigen om te bezuinigen? Hoeveel mensen zouden precies weten hoe hun gemeente er financieel voor staat? En als gevolg daarvan of deze kostenbesparing echt heel erg nodig is? De te bezuinigen bedragen staan ook niet in de tekst. Dat maakt het moeilijk, zo niet onmogelijk je een voorstelling van de urgentie te maken. ### **Zinnen van meer dan veertig woorden** - Paragraaf 2b over het genoemde onderzoek is nauwelijks te volgen, omdat de zinnen bijna absurd lang zijn. De tweede zin bevat maar liefst 41 woorden, de derde 35 en de laatste 45. En dan te bedenken dat zinnen van twintig woorden _moeilijk_ te begrijpen zijn, terwijl zinnen vanaf 28 woorden _heel moeilijk_ zijn te begrijpen. Wie schrijft voor een breed publiek, zou geen zinnen van meer dan vijftien woorden moeten maken. Wil je dat de tekst heel makkelijk te begrijpen is – en waarom zou je dat niet willen – dan moeten je zinnen niet boven de tien woorden uitkomen3. Dat kan overigens heel goed zonder dat de tekst kinderachtig wordt. In Zoetermeer is 12 procent van de inwoners laaggeletterd, wat betekent dat ze überhaupt moeite hebben met lezen. (Een plan van aanpak van de gemeente Zoetermeer voor laaggeletterdheid loopt van 2021-2024.)4 - Inhoudelijk vraagt paragraaf 2b om voorkennis van afvalscheiding die je van de meeste burgers niet mag verwachten. Je moet er al beroepsmatig of politiek mee bezig zijn, of er om een of andere reden speciale belangstelling voor hebben. Bijvoorbeeld: als er ‘een onderzoek komt over het scheiden van plastic, blik en drinkpakken’, dan ligt het voor de niet-ingewijden voor de hand te denken dat het gaat over hoe plastic, blik en drinkpakken _van elkaar gescheiden_ worden of moeten worden. Als de volgende zin vermeldt dat ‘gekeken wordt wat het beste is’, dan wordt niet duidelijk waarop het beste betrekking heeft: het beste waarvoor of voor wie? En is het nodig dat de lezer leert wat de termen _bronscheiden_ en _nascheiden_ inhouden? Het zijn curieuze woorden – neologismen – die in een tekst voor inwoners alleen maar verwarrend zijn. (Dergelijk jargon zou trouwens van overheidswege verboden moeten worden in teksten voor een algemeen publiek.) In de laatste zin van paragraaf 2b blijft het in nevelen gehuld waarom het erg is als er wel of niet ‘minder restafval overblijft’ en waar je aan moet denken bij ‘de gevolgen voor de korte en de lange termijn’. En bij de vermelding ‘wat de risico’s zouden zijn’ rijst de vraag aan welk soort risico’s je dan moet denken. Moet de Zoetermeerder bang worden? Vrezen dat hij onder restafval of melkpakken bedolven raakt? - Uitermate verwarrend is ook dat je gevraagd wordt om voor of tegen invoering van het nieuwe beleid te stemmen, terwijl de gemeente later pas een onderzoek gaat uitvoeren. Is dat geen mosterd na de maaltijd? De betekenis wil maar niet tot me doordringen, terwijl ik toch heel wat teksten bestudeerd heb, ook op het vlak van afvalscheiding. Zouden de meeste andere Zoetermeerders de zin ervan doorgronden? ### **Als je de consequenties niet overziet, is het veiliger om nee te zeggen** 81 procent van degenen die gestemd hebben, zei nee tegen het nieuwe beleid. (Het was een raadgevend referendum, zodat er vooralsnog geen zekerheid over is dat de uitslag leidt tot het niet uitvoeren van het beleid.) De vraag is of de tegenstemmers wisten waar ze precies nee tegen zeiden. Of dat ze liever het bestaande beleid wilden houden dan ja zeggen tegen een beleid waarvan je de consequenties niet overziet, omdat de uitleg zo belabberd is. Het gegoochel met getallen doet vrezen dat je meer gaat betalen en mogelijk word je ook nog opgezadeld met een hoop ongemak omdat het scheiden ingewikkelder wordt. Wie zou dan niet tegen stemmen? De democratie is hier geen goede dienst bewezen. Dit referendum zou eigenlijk over moeten. #### **Achtergrond referendum** **afvalbeleid\*** Referendumvraag amet korte uitleg _In december 2020 heeft de gemeenteraad van Zoetermeer besloten dat er nieuw afvalbeleid komt. Over dit besluit is een referendum aangevraagd. Daarom is het invoeren van het nieuwe beleid uitgesteld. Het nieuwe afvalbeleid wordt hieronder in het kort uitgelegd._ _Wilt u dat het nieuwe afvalbeleid wordt ingevoerd?Ja / Nee_ Informatie over het afvalbeleid Het nieuwe afvalbeleid moet ervoor zorgen dat de kosten voor het ophalen en verwerken van afval dalen. Belangrijk is dat het afval zo goed gescheiden wordt dat er veel minder restafval overblijft. De belangrijkste punten staan hieronder. 1\. Het doel is dat Zoetermeerders gemiddeld maximaal 100 kilo restafval per persoon per jaar weggooien, met als eerste stap 160 kilo restafval. (Op dit moment gooien Zoetermeerders gemiddeld 230 kilo restafval per persoon per jaar weg.) 2\. Om dit doel te bereiken is het plan ‘Afvalscheiden. Ik haal er alles uit!’ opgesteld. Dat betekent het volgende: - De gemeente stopt met het gratis ophalen van grofvuil aan huis. Ophalen van grofvuil gaat (vanaf) 42 euro per keer kosten. Voor mensen met een ZoetermeerPas is het mogelijk om één keer per jaar 32 euro korting te krijgen voor het ophalen van het grofvuil. - Er komt een onderzoek over het scheiden van plastic, blik en drinkpakken. Gekeken wordt wat het beste is: iedereen houdt plastic, blik en drinkpakken apart (dat heet bronscheiden) of iedereen kan plastic, blik en drinkpakken bij het gewone afval gooien en dat wordt er dan later door een bedrijf uitgehaald (dat heet nascheiden). - Afhankelijk van de uitkomst van dat onderzoek komen er extra ondergrondse containers om het plastic, blik en de drinkpakken in te verzamelen voor die huishoudens (Zoetermeerders/gezinnen) die nu hun afval weggooien in ondergrondse containers. Bij het onderzoek naar bronscheiding of nascheiding moet in ieder geval worden gekeken of het de gemeente minder geld kost, of er minder restafval overblijft, wat de keuze voor gevolgen heeft voor de korte termijn en de lange termijn, en wat de risico’s zouden zijn. - Alle huishoudens die nu een groene en grijze afvalbak (‘kliko’) van de gemeente hebben krijgen een extra afvalbak. Deze nieuwe afvalbak is bedoeld om plastic, blik en drinkpakken (PBD) in weg te gooien. Die nieuwe afvalbak wordt één keer in de 4 weken geleegd door de gemeente. Mensen die deze extra afvalbak niet willen kunnen hem weer laten ophalen. - De grijze afvalbakken voor het restafval worden maximaal één keer in de 4 weken door de gemeente geleegd. (De groene GFT-afvalbakken worden even vaak geleegd als nu, een keer per 2 weken). - De gemeente gaat in de toekomst invoeren dat per keer dat restafval wordt weggegooid, betaald moet worden. Dus wie vaak restafval weggooit, betaalt meer dan iemand die dat minder vaak doet. Voor mensen met een laag inkomen die voor kwijtschelding van de afvalstoffenheffing in aanmerking komen, komt er een regeling waarbij zij gratis één keer per week een afvalzak kunnen weggooien of één keer per 4 weken de restafvalbak kunnen laten legen. - De gemeente gaat deze nieuwe maatregelen uitleggen aan iedereen, en reclame maken voor het op de juiste manier scheiden van het afval. \* Dit is de letterlijke tekst van de gemeente die het referendum hield. #### **Referentielijst** \[1\] Zie bijvoorbeeld: Burgerparticipatie en draagvlak anno 2019. In: C 2019, 5. En: Referenda en ratio. In C, 2016, 7. \[2\] Voor meer informatie wordt verwezen naar de website [www.zoetermeer.nl](http://www.zoetermeer.nl). Daar is ook de bijlage opgenomen: [www.zoetermeer.nl/referendum](http://www.zoetermeer.nl/referendum). \[3\] De niveaus zijn vastgesteld door de Raad van Europa. Zie voor een weergave bijvoorbeeld: [juistetaal.nl/zet-u-er-op-tijd-een-punt-achter](http://juistetaal.nl/zet-u-er-op-tijd-een-punt-achter). \[4\] [www.ad.nl/zoetermeer/zoetermeer-aan-de-slagmet-](http://www.ad.nl/zoetermeer/zoetermeer-aan-de-slagmet-) laaggeletterdheid-12-procent-heeft-moeitemet-lezen-en-schrijven~ae037743. **Dit artikel verscheen in nr. 3 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Bij wie ligt het risico van fouten in de voorlichting?](https://tabularasa.nl/kennis/bij-wie-ligt-het-risico-van-fouten-in-de-voorlichting/) ## Het staat er toch?! Door Bart de Vos [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/d142b91c67/artikel-tegen-de-communicatie.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Bij wie ligt het risico van fouten in de voorlichting? **Voorlichting is, zeker in het publieke domein, een belangrijke communicatiemodaliteit1. Wanneer de overheid voorzieningen in het leven roept ten behoeve van burgers, moeten die burgers ook weten van het bestaan ervan en van de voorwaarden waaronder ze er aanspraak op kunnen maken. In het geval van regelingen die gepaard gaan met verplichtingen waaraan sancties verbonden kunnen zijn, moet de burger ook weten wat zijn plichten en rechten zijn2.** In zijn meest pure vorm is voorlichting het geven van informatie zonder andere bedoeling dan explicatie, uitleg of toelichting. Het gaat niet om beïnvloeden, anders dan het beïnvloeden van het kennis- of begripsniveau van de geïntendeerde doelgroep. Voorlichting is erop gericht dat je mensen in staat stelt om op basis van solide informatie, hun eigen keuze te maken. Of de burger zijn gedrag of attitudes afstemt op de voorwaarden van een regeling, is in principe een keuze van de betrokkenen3. De afgelopen twee decennia is de aandacht voor de grondslagen van de voorlichting en de wijze waarop die in de praktijk al dan niet resoneren, op de achtergrond geraakt. De verschuiving van de dominantie van voorlichting naar gedragsbeïnvloeding pur sang is op zich wel verklaarbaar: nieuwe inzichten uit de sociale psychologie, met name op het gebied van automatisch gedrag, boden mogelijkheden die tot dan toe onbekend waren. Aan de uitvoering van voorlichting kleven echter problematische kanten, zowel voor communicatieprofessionals als voor de recipiënten. Ook die hebben de afgelopen decennia nauwelijks aandacht meer gekregen. Maar ze zijn er nog steeds, onverkort. ### **Dat mag je zo niet schrijven!** Veel communicatieprofessionals zullen uit eigen ervaring waarschijnlijk – frustrerende – discussies met vakinhoudelijke specialisten kennen, over voorlichtingsteksten die aan een publiek van leken een handelswijze en de achtergronden daarvan uitleggen. Bijvoorbeeld over sociale regelingen of een medische ingreep. De specialist wil dat de tekst vakinhoudelijk en/of juridisch klopt, de communicatieprofessional wil dat de tekst gemakkelijk te lezen en te begrijpen is voor een breed publiek van niet-inhoudelijke specialisten. Bij medische onderwerpen bijvoorbeeld ligt dat gevoelig. Een medisch gezien onvolledige, want versimpelde verwoording van een medische handeling, kan de patiënt gezondheidsproblemen opleveren. Het kan de organisatie niet alleen juridische schade opleveren, maar het plaatst een arts ook voor een moreel dilemma. De basis van medisch handelen, is altijd, conform de eed van Hippocrates: ‘Eerst en vooral, doe niets wat de patiënt schade kan berokkenen’. De communicatiespecialist staat op zijn beurt voor het probleem dat wat hij niet in begrijpelijke termen mag uitleggen, door een deel van de doelgroep ook niet begrepen zal worden. En dat zijn dan vooral de mensen die de voorlichting het hardst nodig hebben, omdat ze niet over de kennis, vaardigheden of contacten beschikken om zich gedegen te informeren4. Beide brengen dus gezondheidsrisico’s met zich mee. Dit is een bijzonder lastig aspect van voorlichting die een ‘gepopulariseerde’ vertaling moet geven van een vakspecialistisch onderwerp. Niet populariseren betekent dat je een deel van de doelgroep relevante informatie onthoudt, wel populariseren brengt echter het gevaar met zich mee dat er nuances verloren gaan, hetgeen schade kan berokkenen. ### **Ik sta in mijn recht, want het staat er!** Een ander vraagstuk is: mag de burger rechten ontlenen aan de voorlichting? De vraag wat de juridische status van voorlichtingsteksten is, is natuurlijk niet altijd aan de orde. Hoe minder belangrijk of bedreigend een onderwerp is voor de recipiënt, hoe minder discussies op juridisch vlak zullen ontstaan. Anders ligt dat bij voorlichting over onderwerpen die rechten en verplichtingen met zich meebrengen voor de ontvanger van de boodschap. Zoals bij voorlichting van UVW, de Sociale Dienst en in het private domein banken en verzekeraars. Een persoon kan op grond van de voorlichtingstekst menen goed gehandeld te hebben. En niets verwijtbaars gedaan of nagelaten te hebben. De desbetreffende voorlichting kan echter een fout bevatten, of zinnen of passages die op meer manieren zijn uit te leggen. De organisatie in kwestie zal dan vaak voet bij stuk houden en niet tot betaling overgaan, of eisen dat de andere partij zal terugbetalen. In dergelijke gevallen kunnen partijen naar de rechter stappen om hun gelijk te halen. De vraag is dan op welke gronden de rechter een beslissing neemt en in hoeverre die beslissing voor beide partijen redelijk is. Dat principiële vraagstuk behandelt Tirza Cramwinckel in het proefschrift waarop zij in 2022 in Leiden promoveerde: ‘Voorlichting door de Belastingdienst in rechtstatelijke context. Een juridisch en communicatiewetenschappelijk onderzoek naar gewekt vertrouwen.’ Bijzonder aan dit proefschrift is dat het over de grenzen van het juridisch vakgebied heen gaat en het onderwerp bestudeert vanuit zowel een juridisch als een communicatiewetenschappelijk gezichtspunt. Het feit dat Cramwinckel niet alleen Fiscaal Recht, maar ook Nederlandse Taal en Cultuur studeerde, is in dat licht relevant: ze heeft gedegen kennis van beide kanten van de zaak. De problematiek waar zij zich over buigt zijn conflicten tussen de Belastingdienst en burgers over bijvoorbeeld de hoogte van een aanslag die door de belastinginspecteur is opgelegd. De betrokken belastingplichtige beroept zich op wat in de voorlichtingstekst staat, terwijl de inspecteur zich baseert op de wet. Wanneer dergelijke zaken voor de belastingrechter of voor de Hoge Raad worden uitgevochten, blijkt de belastingplichtige vrijwel altijd aan het kortste eind te trekken. Er is dan een conflict tussen het zogeheten vertrouwensbeginsel en het legaliteitsbeginsel. De belastingplichtige ontleent verwachtingen aan de voorlichtingstekst. De inspecteur, belastingrechter en Hoge Raad stellen het principe dat de wet moet worden toegepast in het overgrote deel (95%) van de gevallen boven het principe dat het gewekte vertrouwen verdient.\[5\] Ook als die voorlichting onjuistheden bevat of woorden of passages die je op meerdere manieren kunt uitleggen.\[6\] De zienswijze van de belastingrechter is dat voorlichting ten opzichte van de wetstekst ‘slechts voorlichting is’. De consequentie daarvan is dat het risico in het geval van onjuiste voorlichting in principe bij de burger ligt! Terwijl de burger erop rekent dat hij adequaat is voorgelicht. Cramwinckel stelt ter discussie of dat terecht is, en in het kielzog daarvan of het beter kan en zo ja hoe. Het doel van het onderzoek is om het aan voorlichting te ontlenen vertrouwen te herijken, met inachtneming van zowel het burgerperspectief als het juridisch perspectief. Die herijking – letterlijk: het toekennen van een groter gewicht – van de toepassing van het vertrouwensbeginsel is volgens Cramwinckel vanuit het burgerperspectief onontkoombaar. Het is niet redelijk het risico van tekortschietende voorlichting geheel bij de burger te leggen. Maar de herijking is evengoed vanuit juridisch perspectief noodzakelijk: gebeurt dat niet, dan vervreemdt het belastingrecht zich van de burger, wat nadelige gevolgen zal hebben voor een goede relatie tussen Belastingdienst en belastingplichtigen. Stroefheden in die relatie kunnen aanleiding geven tot maatschappelijke ophef die ook impact heeft op de Belastingdienst. ### **Afwegingskader** De essentie van het herijkingsvoorstel is het varen van een nieuwe koers bij besluitvorming door de Belastingdienst (of de rechter). Het risico van onjuiste en onvolledige voorlichting van de Belastingdienst moet niet langer als regel bij de burger gelegd worden. Ook het uitgangspunt dat voorlichting in de besluitvorming per definitie minder zwaar meetelt dan toepassing van de wet, moet worden verlaten. In plaats daarvan stelt Cramwinckel een afwegingskader voor waarin ‘de vraag centraal staat of de verwachtingen die bij de betrokken burger zijn gewekt, in de gegeven omstandigheden redelijk zijn. En waarin er meer oog is voor de omstandigheden van het geval’7. Bij de onderbouwing van haar stelling dat de verantwoordelijkheid voor het risico van onjuiste en onvolledige voorlichting niet als regel bij de burger gelegd mag worden, baseert Cramwinckel zich op de theorieën van taalfilosofen Searle, Clark en Grice. In dit onderzoek neemt de dynamiek van het communicatieproces een belangrijke plaats in, wat er kort door de bocht op neerkomt dat tijdens dat proces bepaalde verwachtingen worden gewekt. Die gewekte verwachtingen zijn niet vrijblijvend. In die lijn doorredenerend is ook voorlichting niet vrijblijvend. En ook onjuiste of onvolledige voorlichting niet (zolang de burger te goeder trouw is en niet redelijkerwijze kan beseffen dat er sprake is van een onjuistheid). ### **Reikwijdte van taalfilosofische theorie** Een vraag waarover ik niet uitgedacht ben, is of je aan onjuistheden in een voorlichtingstekst consequenties kan verbinden op basis van taalfilosofische theorieën. Natuurlijk kun je stellen dat de theorie – die een zienswijze is, geen bewijs – over gewekte verwachtingen zo aannemelijk lijkt of is, dat je er rekening mee moet houden in de wetstoepassing. Maar is het niet zo dat dit pas een geldig argument is wanneer je op basis van een groot aantal waarnemingen hebt vastgesteld dat bij een gewraakte uiting zich steeds hetzelfde patroon aftekent bij gelijkblijvende omstandigheden? Terwijl dat niet geval is in een controlegroep? Zou een dergelijke experimentele toets de argumentatie niet extra krachtig maken? ### **‘Het is slechts voorlichting’ kan niet meer** Dit laat onverlet dat het niet terecht is het risico van onjuiste en onvolledige voorlichting als regel bij de burger te leggen. Indien deze handelswijze voor voorlichting van de Belastingdienst ingevoerd wordt, ligt het voor de hand dat ook te doen bij andere Rijksoverheidsorganisaties. Zeker wanneer het over voorlichting over onderwerpen gaat die financiële gevolgen voor de burger hebben en waar rechten en verplichtingen aan verbonden zijn. Ook voor de voor de voorlichting verantwoordelijke organisaties heeft dat consequenties. Voorlichting heeft dan niet meer de status van ‘slechts voorlichting’ waaraan de klagende burger geen rechten kan ontlenen. Dat zou ertoe kunnen leiden dat organisaties huiverig worden en maar liever voorlichting geven die juridisch volledig is dichtgetimmerd en zich weinig gelegen laat liggen aan begrijpelijkheid. Het hanteren van het afwegingskader van Cramwinckel, of een variant daarvan, kan dan uitkomst bieden. Maar het maken van die afwegingen vergt ook menskracht en dat legt wel een groter beslag op het ambtelijk apparaat en/of de rechterlijke macht. Voorlichting wint aan gewicht, wat zonder meer een winstpunt voor de burger is. Dat de organisatie het zwaarder krijgt, is onvermijdbaar. #### Referenties \[1\] Dat wil zeggen: een communicatiewijze gekoppeld aan een bepaald doel. \[2\] Complicerende factoren zoals laaggeletterdheid, beperkte digitale vaardigheden en bescheiden cognitieve vermogens spelen natuurlijk een rol. \[3\] Beïnvloeding kun je nooit helemaal uitsluiten. De voorlichter of zijn opdrachtgever heeft nu eenmaal waarden en overtuigingen die voor hem zo vanzelfsprekend kunnen zijn dat hij zich er niet (meer) van bewust is. \[4\] Zie voetnoot 2. \[5\] De jurisprudentie bij de toepassing in het belastingrecht gaat daarbij terug op een uitspraak van de Hoge Raad uit 1979. \[6\] Tenzij sprake is van een uitzonderingsgeval: de belastingplichtige had kunnen weten dat de tekst de desbetreffende fout in kwestie bevat en hij heeft ook echt schade ondervonden door die fout. \[7\] Cramwinckel (2022), p. 491. **Dit artikel verscheen in nr. 1 (2023) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Blue Monday in het zonnetje](https://tabularasa.nl/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje/) Door Ibi Baggerman - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Blue Monday in het zonnetje **Maandag 15 januari is het weer zover, de meest deprimerende dag van het jaar. Beter bekend als Blue Monday. De zon is afwezig, alle goede voornemens zijn alweer overboord, de portemonnee is leeg en motivatie is nergens te bekennen. Hoewel januari niet de favoriete maand is voor velen, blijft de vraag: waarom omarmen (en promoten) we deze sombere dag? Is het niet tijd om het een andere invulling te geven?** ### Blauw = grauw De term Blue Monday komt van de Engelse uitspraak ‘feeling blue’. Maar waarom wordt de kleur blauw met verdriet, melancholie en emotionele stress geassocieerd? Hier is geen eenduidig antwoord op. Verschillende verklaringen worden genoemd, waaronder referenties uit de Griekse Mythologie; wanneer Zeus verdrietig was liet hij het regenen met een blauwe lucht. Rond 1600 sprak men van de term ‘blauwe duivels’ die gevoelens van verdriet brachten bij alcoholontwenning. Een andere mogelijke oorsprong komt van zeelieden die vroeger blauwe vlaggen hesen bij het overlijden van de kapitein of een officier. Tot slot draagt blues muziek ook bij aan de associatie van blauw met melancholie. ### Wat zegt de wetenschap? Uit de kleurenpsychologie weten we dat kleuren inderdaad bepaalde reacties of emoties kunnen opwekken. Denk bijvoorbeeld aan hoe roze geassocieerd wordt met liefde1, en de bijbehorende uitspraak: ‘alles door een roze bril bekijken’. Ondanks de eerdergenoemde negatieve associaties met de kleur blauw, blijkt uit een wereldwijde vragenlijst dat in 10 verschillende landen verdeeld over 4 continenten, blauw de favoriete lievelingskleur2 is. Wetenschappelijk onderzoek3 toont aan dat de kleur geassocieerd wordt met kalmte, veiligheid en ontspanning. Mensen zijn daarnaast productiever en creatiever wanneer een kamer met blauw gedecoreerd4 is. Er zijn wel verschillen5 in associaties tussen culturen, maar in geen enkele cultuur worden negatieve associaties verbonden aan de kleur blauw. Zo staat blauw in India voor waarheid en liefde, in Engeland voor rust en waardigheid en in Noord Amerika voor vertrouwen. Tegelijkertijd wordt het effect van kleuren ook beïnvloed door persoonlijke ervaringen. Dat houdt in dat als we blauw steeds sterker associëren met Blue Monday, de positieve associaties die blauw nu opwekt steeds meer zullen vervagen waardoor blauw uiteindelijk juist een negatieve kleur voor ons wordt. ### De 'wetenschappelijke' formule achter Blue Monday De vraag is dus of de term ‘Blue Monday’ wel de beste term is voor de meest depressieve dag van het jaar. Daarnaast blijkt dat Blue Monday helemaal niet écht de meest depressieve dag van het jaar is. Het was een marketingstunt bedacht door Dr. Cliff Arnall in samenwerking met Sky Travel om zonvakanties te promoten. Dat deze dag op de derde maandag van januari zou moeten vallen is gebaseerd op een formule waarin variabelen als ‘zonuren’ en ‘hoeveelheid motivatie’ worden gecombineerd. Deze variabelen zijn echter praktisch onmogelijk te meten en kunnen niet echt gecombineerd worden voor een berekening. ### De keerzijde van Blue Monday Naast dat Blue Monday dus als marketingstunt is bedacht en het de kleur blauw voor ons negatief kan beïnvloeden, is er nog een reden om niet enthousiast te zijn over ‘Blue Monday’. Je somber voelen en laag in je energie zitten, is namelijk zeker niet altijd een kwestie van ‘morgen is het weer voorbij’. Voor degenen die regelmatig, of zelfs chronisch, kampen met deze gevoelens, is Blue Monday niet slechts confronterend, maar ook bagatelliserend. Het is een herinnering aan dat het onderwerp ‘depressie’ niet altijd serieus genomen wordt. Alsof je het kan oplossen met een zonvakantie. ### Tijd voor een andere invulling van Blue Monday Er is dus eigenlijk geen enkele reden om Blue Monday in stand te houden (tenzij je zonvakanties wil verkopen). Maar de derde maandag van januari staat wel al als Blue Monday in de agenda. Misschien is het tijd om Blue Monday in het zonnetje te zetten. Om het een invulling geven die veel beter past bij de positieve associaties die we hebben bij de kleur blauw. Juíst tijdens deze grauwe dagen en alles wat er in de wereld gaande is mag er toch wel wat meer aandacht naar positieve dingen.  Het lijkt mij tijd om Blue Monday om te dopen tot een dag die veel beter aansluit bij onze associaties met de kleur blauw: een dag van extra ontspanning en rust. Een dag om extra dankbaar te zijn voor onze veilige omgeving en lief te zijn voor elkaar, want dat kunnen we allemaal wel gebruiken. Laten we daarom voortaan campagne voeren voor Blue Monday als de positieve start van het nieuwe jaar. Goed voornemen, toch? #### Referenties \[1\] Jonauskaitė, D., Abu‐Akel, A., Dael, N., Oberfeld, D., Abdel–Khalek, A. M., Al-Rasheed, A. S., Antonietti, J., Bogushevskaya, V., Chamseddine, A., Chkonia, E., Corona, V., Fonseca‐Pedrero, E., Griber, Y. A., Grimshaw, G. M., Hasan, A. A., Havelka, J., Hirnstein, M., Karlsson, B. S. A., Laurent, É., . . . Möhr, C. (2020). Universal patterns in Color-Emotion associations are further shaped by linguistic and geographic proximity. _Psychological Science_, _31_(10), 1245–1260. https://doi.org/10.1177/0956797620948810 \[2\] Jordan, W. (2015, 12 mei). _Why is blue the world’s favorite color?_ YouGov. https://today.yougov.com/international/articles/12335-why-blue-worlds-favorite-color?redirect\_from=%2Ftopics%2Finternational%2Farticles-reports%2F2015%2F05%2F12%2Fwhy-blue-worlds-favorite-color \[3\] Al-Ayash, A., Kane, R., Smith, D., & Green‐Armytage, P. (2015). The influence of color on student emotion, heart rate, and performance in learning environments. _Color Research and Application_, _41_(2), 196–205. https://doi.org/10.1002/col.21949 \[4\] Savavibool, N., Gatersleben, B., & Moorapun, C. (2018). The Effects of Colour in Work Environment: A Systematic review. _Asian journal of behavioural studies_, _3_(13), 149. https://doi.org/10.21834/ajbes.v3i13.152 \[5\] Editorial Department. (2019). Color psychology. _www.academia.edu_. https://www.academia.edu/38923315/Color\_Psychology ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Burger King: disruptie blijkt een kunst](https://tabularasa.nl/kennis/burger-king-disruptie-blijkt-een-kunst/) Door Antonia Troelstra - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Burger King: disruptie blijkt een kunst **In Oostenrijk heeft Burger King recent een nieuwe campagne gelanceerd om vegetarische opties onder de aandacht te brengen. Deze actie bleef internationaal niet onopgemerkt en dat kwam met name door de aanpak.**  ### **Een disruptieve aanpak om gewoontes te doorbreken** Burger King koos voor een disruptieve aanpak. Disruptie is een interventietechniek waarbij je mensen even wakker schudt. Bijvoorbeeld met iets opvallends of, zoals in deze campagne, door hen op het verkeerde been te zetten. Dat trekt aandacht. Reden om dit te doen: gewoontes doorbreken Het grootste deel van ons gedrag is gewoontegedrag en gebeurt op de automatische piloot. Dit gedrag kunnen we uitvoeren, zonder dat we erover na hoeven te denken. Dat maakt ons leven een stuk gemakkelijker. Zulke gedragingen weer afleren of veranderen, is vervolgens minder makkelijk. Dat geldt ook voor wat we eten. Wanneer je altijd een Wopper bestelt, zal je niet direct geneigd zijn om de vegetarische versie te proberen. Daar bedacht Burger King iets op: door de vraag ‘Normaal of met vlees?’ te stellen, zorgen medewerkers ervoor dat het automatisme van gasten werd doorbroken. Wat werd er dan namelijk precies bedoeld met normaal? En is met vlees dan niet normaal? Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Misschien een stapje te ver…** Met deze disruptieve aanpak communiceert Burger King dat de vegetarische optie de standaard of normaalste optie is. Een boodschap die door velen vanuit duurzaamheidsperspectief werd aangemoedigd vanwege de impact van vlees op het klimaat. Toch zorgde de campagne ook voor veel ophef bij gasten die vlees wél nog als standaard onderdeel van hun dieet zien. Reacties als ‘Jullie stigmatiseren hiermee de vleeseters’, ‘Hoezo is vlees eten niet meer normaal’, ‘We slaan helemaal door’, en ‘Ik mag zelf weten wat ik eet’ stapelden zich snel op. Dit is te verklaren vanuit de theorie van sociale beoordeling. ### **Theorie van sociale beoordeling** Volgens de theorie van sociale beoordeling beoordelen mensen nieuwe boodschappen op een schaal van verschillende acceptatiegebieden: het acceptatiegebied, het non-commitment gebied en het verwerpingsbied. Als een nieuwe boodschap sterk afwijkt van de bestaande norm, is de kans groot dat het in het verwerpingsbied valt. Mensen zullen zich afzetten tegen de boodschap. Verandercommunicatie probeer je daarom altijd binnen het non-commitment gebied te laten vallen: net een stapje verder dan hoe men er nu tegenaan kijkt. ### **Een alternatieve boodschap voor meer draagvlak: ‘Met of zonder vlees?’** De boodschap ging dus te ver en kwam zo in het verwerpingsgebied. Hoe had Burger King dit beter kunnen doen? Door de boodschap genuanceerder in te steken, bijvoorbeeld: ‘Met of zonder vlees?’. Dit zou even disruptief (en dus effectief) zijn, maar minder ver afstaan van de belevingswereld van gasten. Daarbij biedt deze vraag een keuze – het wordt je niet opgelegd dat de ene keuze normaler is dan de andere. Dit kan zorgen voor meer draagvlak en daarmee is de kans groter dat de campagne het gewenste effect gaat hebben. Nu hoor ik jullie denken: maar we willen toch ook dat mensen vegetarisch eten als normaal gaan zien? Voor het klimaat is dat absoluut van belang. Maar een normverschuiving kost tijd. Wat mensen normaal vinden, leiden ze onder andere af uit hun eigen gedrag. Door dit gedrag stapje voor stapje te veranderen, verschuif je wat zij normaal vinden. Ook wanneer ze dus op een meer subtiele manier naar de vegetarische optie worden geleid, leidt dat er dus toe dat mensen vegetarisch eten steeds normaler zullen vinden. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting](https://tabularasa.nl/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting/) Door Jaimie Smits en Nina Meijer - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting **Met zekere regelmaat duikt er een verhaal op van iemand die iets heeft gezegd of gedaan en daar genadeloos publiekelijk voor wordt gestraft met uitsluiting. Nog vers in ons geheugen is de actie van Bilal Wahib die leidde tot de verbanning van Instagram en Facebook, het einde van zijn samenwerking met platenlabel TopNotch en het verwijderen van alle afleveringen van zijn kinderprogramma.** _Cancelen_ lijkt een nieuwe manier van berechten waar iedereen toegang tot heeft, zeker gezien de overweldigende invloed van sociale media. In de eerste instantie is cancelen een term die we gebruikten om dingen te annuleren, afzeggen of te schrappen zoals abonnementen, afspraken of dates, maar tegenwoordig kunnen ook personen aan dit rijtje worden toegevoegd. Je wordt als persoon als het ware publiekelijk verbannen: alle banden tussen de ‘cancelaar’ en de ‘gecancelde’ worden verbroken, en vaak worden betrokken partijen hierin meegesleurd. _Cancel culture_ is een _hot topic. W_aar komt dit fenomeen vandaan en kunnen we het vanuit een sociaal psychologisch perspectief wel cultuur noemen of is het simpelweg sociaal gedrag? • Photo (C) RMN-Grand Palais (musée des châteaux de Malmaison et de Bois-Préau) ### Sociaal ostracisme Hoewel het lijkt alsof _cancel culture_ pas recentelijk zijn opmars heeft gemaakt, wordt het vaak beschreven als een moderne vorm van ostracisme. Ostracisme refereert over het algemeen naar het proces van uitsluiting dat voorkomt onder zowel mensen als verschillende andere sociale diersoorten (bv. leeuwen, buffels, primaten en zelfs bijen)1. We kennen het onder een hoop verschillende termen zoals: verbannen, uitsluiten, afwijzen, mijden, negeren, de _‘silent treatment’_ geven of afsluiten. Als sociale dieren horen we graag bij een groep2. De mens heeft een fundamentele behoefte om sociale banden te hebben3. Dat komt omdat we behoefte hebben aan bondgenoten en er graag toe doen. Sociale uitsluiting kan dan ook heel hard aankomen – het kan zelfs leiden tot fysieke gezondheidsproblemen en ziekteverschijnselen4. Sociaal ostracisme komt van een oud Griekse procedure waarbij iemand door middel van een stemming voor tien jaar wordt verbannen, vaak omdat deze persoon te machtig werd gevonden. Een voorbeeld van een Atheense inwoner die werd verbannen, was legeraanvoerder Themistocles. Ook los van de Griekse oudheid hebben we dit vaker teruggezien in de geschiedenis: Napoleon werd in 1814 verbannen naar het eiland Elba nadat hij werd verslagen. En krantenredacteur Donald Woods werd vijf jaar lang de mond gesnoerd met een publicatieverbod. Nog steeds zien we dit proces in verschillende vormen terug in verschillende culturen. In de huidige Nederlandse politiek kan er bijvoorbeeld een motie van wantrouwen worden ingediend, maar ook onder vriendengroepen kan men worden buitengesloten. Nu zien we ook op sociale media steeds meer sociale uitsluiting, ook wel _cancel culture_. ### Wat zijn de spelregels? Anders dan stemmen op een motie van wantrouwen, lijken er op sociale media geen spelregels te zijn over wanneer iemand het daadwerkelijk verdient om gecanceld te worden voor zijn of haar misstap. De huidige _cancel culture_ lijkt genadeloos: de gecancelde persoon heeft geen kans om de andere kant van het verhaal te laten horen of zichzelf te verdedigen. Daarbij lijkt het erop dat de nieuwe generatie, ook wel Gen-Z of de _woke_\-generatie, zich extra hard maakt voor een strijd tegen sociaal maatschappelijke problemen met _cancel culture_ als hun wapen. Sociale media biedt de mogelijkheid om je snel met mensen van over de hele wereld te verenigen, om zo je standpunt kracht te geven. We hebben al een hoop bekende gezichten gecanceld zien worden. In januari 2018 werd James Gun ontslagen bij Disney na het opduiken van een aantal oude aanstootgevende tweets. Twee jaar later haalde de BBC een aflevering van Fawlty towers genaamd ‘the Germans’ offline vanwege racistische uitingen. En afgelopen maart kreeg Johan Derksen een tweede cancelpoging om zijn oren toen hij een vrouwelijke voetbalster waarvan hij de naam niet kende “dat meisje” had genoemd, een paar maanden eerder trokken adverteerders rondom Voetbal Inside zich al terug naar aanleiding van Derksen zijn uitspraak over Akwasi. Ook Trump was in januari 2021 het doelwit van _cancel culture_, toen Twitter en Facebook zijn accounts verwijderden na de bestorming van het Capitool. En kort geleden werd Alexi McCammond, nieuwe hoofdredacteur van de Teen vogue, ontslagen nog voordat zij aan haar nieuwe functie kon beginnen toen er een aantal tweets van tien jaar geleden opdoken. ### Cancel culture als groepsgedrag Ondanks het gebrek aan ‘spelregels’ voor het cancelen van een persoon, hebben de bovengenoemde gevallen een overeenkomst: de cancelaar zet iemand publiekelijk voor het blok. Heftige emoties zoals woede, verontwaardiging, angst of walging leiden tot de drang om alle banden met de persoon te breken, op zo’n manier dat het voor de sociale omgeving zichtbaar is. Daarbij komt dat de snelheid waarmee nieuws over alle media reist, maakt dat we tegenwoordig snel een groep personen hebben gevonden die dezelfde mening deelt. De druk om een kant te kiezen en daar openlijk voor uit te komen wordt op sociale media behoorlijk uitgeoefend door ook betrokken partijen zoals adverteerders, bedrijven of samenwerkingen expliciet te verzoeken om een persoon te cancelen. Een neutrale partij blijven is bijna geen optie, geen statement is ook een statement. Uit angst om zelf gecanceld te worden, sociale banden zijn immers een fundamentele behoefte van de mens, zullen ook betrokken partijen íets moeten zeggen of doen. Het komt erop neer dat het uitsluiten van een persoon, als gevolg van afwijkend of ongewenst gedrag, iets is van alle tijden en dat zowel mensen als dieren zich schuldig maken aan dit gedrag. Toch lijkt het er op dat we het wiel niet opnieuw hebben uitgevonden. _Cancel culture_ is iets van alle tijden, we hebben er alleen een nieuwe uitingsvorm voor gevonden via sociale media. #### **Referenties** \[1\] Williams, K. D. (2009). Ostracism: A temporal need‐threat model. _Advances in experimental social psychology_, _41_, 275-314. \[2\] Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. _Psychological bulletin_, _117_(3), 497. \[3\] Bernstein, M. J. (2016). Research in social psychology: Consequences of short-and long-term social exclusion. In _Social exclusion_(pp. 58). Springer, Cham. \[4\] Wesselmann, E. D., & Williams, K. D. (2017). Social life and social death: Inclusion, ostracism, and rejection in groups. _Group Processes & Intergroup Relations_, _20_(5), 693-706. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Wat de Nokia-case ons kan leren over onderzoek](https://tabularasa.nl/kennis/de-beperkingen-van-big-data/) ## De beperkingen van Big Data Door Daniëlle Broeze - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Wat de Nokia-case ons kan leren over onderzoek **Als opdrachtgever is het vaak lastig om te beslissen welke onderzoeksmethode past bij welke vraag. Vragenlijsten zijn van oudsher populair, maar geven ze wel altijd antwoord op de vraag? Het zorgvuldig kiezen van een onderzoeksmethode is van groot belang. De resultaten van onderzoek zijn immers sterk afhankelijk van de methode die je gebruikt. Nu data – en big data – steeds makkelijker te verkrijgen zijn, lijken veel organisaties blind te vertrouwen op kwantitatief onderzoek. Maar is deze voorkeur wel terecht?** Soms wil je met een onderzoek écht de diepte ingaan en achterhalen wat mensen ervan weerhoudt te stoppen met roken, andere keren wil je voornamelijk weten hoeveel Nederlandse jongeren dagelijks roken. Voor deze onderzoeksvragen zijn andere methoden wenselijk. Onderzoeksmethoden verschillen onderling sterk van elkaar, zo heb je kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden (zie box hieronder). Er is veel discussie over welke onderzoeksmethode in welk geval de voorkeur heeft. ### **Wat is beter: kwantitatief, of toch kwalitatief?** De vraag welke onderzoeksmethode beter is, kent echter geen eenduidig antwoord. Alle methoden hebben hun eigen sterktes en beperkingen. En welke methode geschikt is, hangt altijd af van de vraag die je wil beantwoorden. Belangrijk is om in ieder geval altijd rekening te houden met de beperkingen van het type onderzoek dat je doet. Laten we dat illustreren aan de hand van een interessant voorbeeld van de Finse telecomgigant Nokia. • Nokia headquarters **De Nokia-case** Nokia was aan het begin van deze eeuw de onbetwiste marktleider op het gebied van mobiele telefonie. De inmiddels iconische 3310 was toen al lang verleden tijd, en werd vervangen door dure smartphones, waarmee het bedrijf zich voornamelijk richtte op het bedrijfsleven en de hogere sociale klassen. Maar was dit ook voor de toekomst de juiste koers? Om die vraag te beantwoorden verrichtte Nokia grootschalig marktonderzoek. Hun onderzoeksaanpak: een combinatie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek (big data). ### **Vasthouden aan de huidige koers? Of toch de focus verleggen?** Tot zover niks mis mee. Nokia’s onderzoeksopzet is gedegen: het bedrijf laat zich niet alleen leiden door patronen en cijfers, maar exploreert ook de dieperliggende behoeften van de consument. Dan de resultaten van beide onderzoeksmethoden. De resultaten van het _kwantitatieve onderzoek_ bevestigden de huidige koers van Nokia: het bedrijf kon zich blijven richten op de dure smartphone-modellen. Een groot deel van de markt had immers geen enkele interesse in de dure smartphones. Uit het onderzoek bleek dat de inwoners van veel landen nog niet wisten wat een smartphone was. En bovendien vonden ze de prijs erg hoog. Ze waren naar eigen zeggen dan ook niet geïnteresseerd in smartphones. Op basis van uitgebreid _kwalitatief onderzoek_, uitgevoerd in China, werden echter heel andere conclusies getrokken. De bevolking wist in veel gevallen inderdaad niet van het bestaan van smartphones, maar na confrontatie met de mogelijkheden toonden zelfs de armere lagen van de bevolking interesse. Men raakte geïntrigeerd door de nieuwe technologie. En zelfs minder kapitaalkrachtigen bleken bereid om iets meer geld te betalen voor de aanschaf van een smartphone. ### **Tegenstrijdige resultaten, met een desastreuze beslissing tot gevolg** Twee onderzoeksmethoden, twee tegenstrijdige resultaten. Het kwantitatief onderzoek pleitte voor behoud van de huidige strategie, terwijl het kwalitatief onderzoek inzicht gaf in een mogelijke groeimarkt: het ontwikkelen van  goedkopere smartphone-modellen voor de gemiddelde consument. Het bestuur van Nokia koos ervoor om nog niet te investeren in de ontwikkeling van goedkopere smartphone-modellen voor consumenten. ’De markt had nog onvoldoende  interesse in de smartphone’, zo concludeerde ze. De kwalitatieve steekproef van honderd mensen werd als te klein beschouwd om betrouwbaar te zijn, en de kwantitatieve data lieten geen enkel bewijs voor de nieuwe koers zien. Het gevolg van die beslissing is thans zichtbaar. Andere bedrijven zetten wel in op betaalbare smartphones voor consumenten en namen het marktleiderschap over van Nokia. ### **Vergeet de context niet!** Bovenstaand voorbeeld laat zien dat kwantitatief onderzoek niet altijd een compleet beeld van de situatie schetst. Bij kwalitatief onderzoek heb je weliswaar een kleinere steekproef, maar je krijgt wel inzicht in de context van het gedrag. Door met mensen te spreken kom je erachter wat ze écht ergens van vinden, wat ze interesseert en drijft. Je ziet de omgeving, de sociale invloeden en de cultuur. Met kwantitatief onderzoek krijg je nooit meer uitkomsten dan de vragen de je stelt (daarmee is ook deze vorm van onderzoek niet altijd even objectief; de manier waarop je de vragen stelt heeft grote invloed op de resultaten). Dat betekent niet dat kwantitatief onderzoek waardeloos is: het biedt inzicht in patronen. Idealiter wordt kwantitatief onderzoek echter te allen tijde gecombineerd met kwalitatief onderzoek. Anders kun je, net als Nokia, essentiële dingen over het hoofd zien. Big data neemt momenteel snel toe in populariteit. Data verzamelen in je doelgroep is nog nooit zo makkelijk geweest, en uit deze data kun je niet alleen gedrag achterhalen, maar worden ook patronen zichtbaar waarmee je gedrag kan voorspellen. Deze mogelijkheden moeten we uiteraard volop benutten. Het is echter van groot belang om kwalitatief onderzoek niet onder te schuiven, en de context te allen tijde mee te nemen in onderzoek. In een wereld waarin patronen steeds belangrijker worden, vormen de personen nog altijd de verbinding. Die moeten we dus zeker niet vergeten. #### **Referenties** \[1\] Ted-talk van Nokia onderzoekster Tricia Wang ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [De verloren sleutel](https://tabularasa.nl/kennis/de-verloren-sleutel/) ## Nieuwe focus overheidscommunicatie Door Bert Pol [Download Pdf](https://a.storyblok.com/f/219002/x/a307b85fd2/c08_magazine_kennis.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - De verloren sleutel **Helpen interventies als sociale beïnvloeding en andere vormen van nudging voldoende om ons klimaatgedrag om te buigen? Of blijven we dan teveel aan de oppervlakte? Moeten we ook door een andere bril gaan kijken naar de vraag hoe dit gedrag in elkaar zit? Door ons niet alleen in het heden, maar ook in het verleden te verdiepen?** De beroemde Franse historicus en geschiedfilosoof Fernand Braudel (1902-1985) stelde dat we op een andere manier met historische tijd zouden moeten omgaan dan de gebruikelijke evenementiële, waarin gebeurtenissen op een chronologische manier beschreven worden. En waarin die gebeurtenissen worden beschreven als gevolg van interacties tussen personen en groepen: de ene vorst die de oorlog verklaart aan een andere om redenen van aanspraken op de troon. Groepen die onderling slaags raken vanwege verschillende opvattingen. Politici die uit zijn op kiezerswinst. Enzovoorts. Hoewel Braudel zijn gedachten halverwege de vorige eeuw publiceerde, is er sindsdien niet veel veranderd in de manier waarop in het publieke discours over het verleden wordt gesproken: het verleden is gewoonweg wat er voor het heden gebeurde. Braudel stelt daar tegenover dat er verschillende soorten historische tijd zijn. Hij maakt onderscheid tussen de bestudering van een lange, een middellange en een korte tijdsperiode. In de studie van de korte tijdsperiode staan individuele personen centraal: wat ze meemaken en doen en hoe er op hen gereageerd wordt. Het resultaat is een verslag van verwikkelingen, controverses, bondgenootschappen, verraad, ambities, successen. Wie niet verder kijkt dan de recentste geschiedenis kan gebeurtenissen toeschrijven aan interacties tussen personen en groepen personen. Wie een langere tijdsspanne – van honderden jaren – bestudeert, ziet grotere patronen: sociale structuren en economische tendensen die het leven en gedrag van individuen en groepen beïnvloeden. Ze vormen een kader waarbinnen personen handelen en denken. De ontwikkelingen en verschuivingen van die structuren en tendensen, zijn zelden toe te schrijven aan de drijfveren van individuele personen, althans niet in causale zin. Amerika werd niet ontdekt omdat Columbus er uit een persoonlijke drang op uittrok. Kapitalisme werd niet uitgevonden door een groep mensen die snel rijk wilde worden en dacht: als we anderen het werk laten doen tegen zo laag mogelijke lonen kunnen we onze producten verkopen met forse winst. De maatschappij veranderde soms geleidelijk, soms schoksgewijs. De uiteindelijke politieke macht kwam bij de burgerij in plaats van bij een kleine groep edelen en aristocraten, een groeiende groep mensen eiste hun deel van welvaart en had geen baat bij oorlogen omwille van het prestige van een vorst, het opleidingsniveau van een steeds grotere groep steeg, wat snelle innovaties in onder meer techniek en productiewijzen mogelijk maakte. Et cetera. De geschiedenis van individuele personen en hun sociale omgeving – de korte tijd of in Braudels termen ‘duur’ – wordt mede bepaald door de langere golven van de sociale en economische ontwikkelingen van honderden jaren. Een boer of koopman in de dertiende eeuw die het had opgenomen tegen de edele of vorst om zijn deel in de welvaart op te eisen, zou niet ver gekomen zijn. ### **De klimaatdiscussie versus de _histoire totale_** Braudel was een van de leidende figuren van de Annales School waarvan de vertegenwoordigers zich afzetten tegen de gangbare geschiedschrijving die zich beperkte tot bestudering van dynastieën en hun oorlogen en de daarin acterende personages. Alsof die losstonden van grotere sociale bewegingen en de langetermijngeschiedenis van de veranderende aarde en de consequenties daarvan. Braudel stond een integratieve geschiedschrijving voor waarin gebeurtenissen, sociale bewegingen en de geschiedenis van landschappen samenkwamen. Een histoire totale, waarvan zijn grote studie La Méditerranée et le Monde Méditerranéen à l’époque de Philippe II (1949) een voorbeeld is. Vanuit het perspectief van deze _histoire totale_ naar de huidige klimaatdiscussie kijkend, valt op dat het discours zich uitsluitend op de ‘korte duur’ lijkt te richten. De actualiteit waarin mensen elkaar de schuld geven van de huidige stand van zaken, zich op geen enkele manier bezinnend op sociale en economische structuren die in de loop van eeuwen ontstaan zijn en het gedrag van de mensen mede gevormd hebben tot wat het nu is. Structuren die op hun beurt samenhangen met de omstandigheden van het landschap. ### **Historisch verankerd gedrag** Plaats je de actuele discussie over het klimaat in een groter tijdsbestek, dan geven sociale en economische ontwikkelingen meer kleur aan het beeld van de interacties en het handelen van de huidige generaties. Zo nam de welvaart sinds de Tweede Wereldoorlog in brede lagen van de bevolking toe, onder meer door de invoering van belangrijke sociale voorzieningen als de AOW, de Bijstandswet, minimumjeugdloon en individuele huursubsidie. Door de aanwending van de aardgasbaten konden in Nederland de gevolgen van een crisis in de jaren zeventig beperkt blijven en de verzorgingsstaat behouden. Parallel daaraan werden steeds efficiëntere productiemethoden ontwikkeld, onder andere door technische innovaties, outsourcing naar lagelonenlanden en schaalvergroting. De ontwikkeling was dat meer mensen steeds meer te besteden hadden. En dat deden ze ook, waardoor de vraag toenam. Dat vertaalde zich bijvoorbeeld naar intensievere landbouw en veeteelt en naar het importeren van groenten en fruit uit verre landen die per boot of vliegtuig naar Nederland werden vervoerd. In de toeristenindustrie had dat tot gevolg dat vliegvakanties door schaalvergroting aan de kant van vliegtuigmaatschappijen en de hotelketens enorm in prijs daalden. Natuurlijk had dit alles gevolgen voor de omgevingskwaliteit. Bodem-, lucht- en watervervuiling, effecten op biodiversiteit, uitputting van fossiele grondstoffen waren de keerzijde van de medaille. Zo bezien had een rechtvaardiger verdeling van de welvaart dan in de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw het geval was, twee kanten. Sociaaleconomisch gezien kregen in de decennia na de Tweede Wereldoorlog heel veel meer mensen – althans in de westerse wereld – een aanzienlijk groter deel van de welvaart. Tegelijkertijd werd de aarde steeds zwaarder belast door uitputting van grondstoffen en vervuiling, met consequenties voor het klimaat. Achteraf was een alternatieve weg naar de verdeling van de welvaart vanzelfsprekend beter geweest. Welke weg dat dan geweest had moeten zijn, is een even ingewikkelde als boeiende vraag, die echter niet relevant meer is. ### **Zoeken op andere plaatsen** Wie de geschiedenis van de middellange termijn betrekt bij het duiden van gedrag van personen en groepen in de huidige tijd, komt wellicht ook uit bij andere gedragsbepalende factoren dan de drijfveren van de mens die bewust dan wel onbewust reageert op stimuli in zijn omgeving. Interventies die gericht zijn op het bestendigen, ombuigen of versterken van het gedrag rond het moment waarop het wordt uitgevoerd, helpen bij het in gewenste banen leiden van gedragsuitingen. Maar het lijkt niet zo waarschijnlijk dat ze ook dieperliggende motivaties beïnvloeden. Motivaties die zich gevormd hebben tijdens de ingrijpend veranderende sociale en economische verhoudingen van de afgelopen zeventig jaar. Mensen zijn niet alleen gewend geraakt aan een consumptiepatroon dat hoort bij een maatschappij waarin velen zijn gaan delen in de welvaart, maar het wordt tegenwoordig in heel brede maatschappelijke kring ook rechtvaardig gevonden. Als mensen terug moeten naar een situatie waarin ze niet meer met het vliegtuig naar een vakantiebestemming kunnen, waarin vlees, vis, groenten en fruit zo duur zijn dat ze alleen nog in zeer beperkte mate op tafel gezet kunnen worden, waarin de barbecue bij het oud vuil kan, kortom, waarin we ons van alles moeten ontzeggen wat we al tientallen jaren de normaalste zaak van de wereld vonden, dan ziet het er niet naar uit dat je er met nudges, burgerberaden (waarin overwegend goed opgeleiden zitten), storytelling en het hele instrumentarium aan bekende interventies komt. Er moet op plaatsen gezocht worden waar we nog niet gekeken hebben. Anders blijven we onze verloren sleutel onder de straatlantaarn zoeken; niet omdat we hem daar verloren hebben, maar omdat het daar licht is. **Dit artikel verscheen in nr. 8 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Diep lezen](https://tabularasa.nl/kennis/diep-lezen/) Door Bert Pol [Download Pdf](https://a.storyblok.com/f/219002/x/9c8553f07f/20220705_c05_magazine_kennis.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Diep lezen **Waarom zou je anno 2022 nog een boek lezen? Informatie kun je immers ook digitaal vinden. En afleiding is er op het internet ook in vele soorten en maten. Zonde van de tijd dus. Of niet? Ruud Hisgen en Adriaan van der Weel vinden van niet. Zij schreven het boek De lezende mens, dat ze als ondertitel meegaven De betekenis van het boek voor ons bestaan1. Ze zetten zich niet af tegen, wat zij noemen, het schermlezen. Maar ze zien het lezen van boeken als een activiteit waarin je je moet blijven oefenen, niet alleen om persoonlijke maar ook om maatschappelijke redenen. Ze voeren daarvoor verschillende argumenten aan.** Een cruciale functie van het lezen van boeken – althans van boeken met een zeker inhoudelijk gewicht zoals studies en literatuur – is het, in termen van Hisgen en Van der Weel (2022), ‘diep lezen’. Je zou het een combinatie van lezen en denken kunnen noemen. Het lezen van een serieus boek vergt aandacht en concentratie: zorgvuldig lezen, de stof tot je door laten dringen, erover nadenken. Je kunt niet door een boek met diepgang heenvliegen, zoals je met informatie op internet vaak doet. Doe je dat wel, dan dringt de stof niet tot je door of je raakt de draad kwijt. Een boek lees je alleen scannend als je iets specifieks nazoekt of terug wil vinden waar je gebleven was, maar niet als je het boek voor de eerste keer leest. ### **Discipline en concentratie** Het belang van aandachtig lezen is dat we onszelf oefenen in discipline. De discipline om je niet af te laten leiden, maar bij de tekst te blijven. Daar heb je ook baat bij als je van het scherm leest, je ogen over het scherm laat vliegen, op zoek naar informatie waarover dan ook. Door de ervaring met het gedisciplineerde en geconcentreerde lezen, laat je je minder snel verleiden om allerlei zijpaden in te slaan die je wegvoeren van je eigenlijke vraag. Hyperlinks kunnen valkuilen voor je aandacht zijn en dat geldt al helemaal voor de overvloed aan ’oppoppende’ advertenties die op de een of andere manier iets te maken hebben met wat je op een ander moment op internet zocht. Daardoor trekken die advertenties al gauw je aandacht, al is het maar voor even. Als het advertenties met beeld en geluid zijn, zijn ze nog moeilijker te negeren. Je concentratie op je oorspronkelijke vraag is dan even doorbroken, als je al niet blijft hangen bij de advertentie voor de vakantie op Kreta. De door het ‘diepe lezen’ gevormde lezer zal ook minder kans lopen zich in de luren te laten leggen door nepnieuws of halve waarheden. Wie niet zijn volle aandacht heeft bij wat hij leest maar om de tijd te doden of uit vermoeidheid wat zit te scrollen door nieuwsselecties die zoekmachines aanbieden, weet waarschijnlijk nog wel dat hij iets gelezen heeft over een BN’er of een voorval. Hij is al snel vergeten waar hij het gelezen heeft, maar bij een latere confrontatie met het onderwerp of de persoon, kan hij het gevoel hebben dat er ‘iets negatiefs met die persoon of dat onderwerp was’. Wie getraind is in geconcentreerd en langdurig lezen, zou daar minder kans op kunnen lopen. ### **Verbeelding stimuleren** Hisgen en Van der Weel (2022) voeren als ander belangrijk voordeel aan dat het lezen van vooral literaire teksten de verbeelding stimuleert. Een roman vertelt een verhaal, maar hoe de personages en de wereld waarin zij zich bewegen eruitzien, vul je als lezer zelf in belangrijke mate in. Je verbeelding gaat aan het werk. Dat doet het kijken naar een filmbewerking van een boek bijvoorbeeld niet. De filmbewerking laat weinig tot niets aan de verbeelding over. Is dat dan erg? In zoverre dat verbeeldingskracht creatief denken faciliteert. Creatief denken stelt je bijvoorbeeld in staat om meerdere scenario’s te ontwikkelen voor de toekomst van een organisatie. Of van je eigen leven. Je hebt een aantal basisingrediënten, maar die kunnen zich op diverse manieren tot elkaar verhouden. Door niet vast te houden aan maar één mogelijke toekomst voor de organisatie, kan je dankzij de verbeeldingskracht op betere oplossingen of richtingen komen. Het diepe lezen en denken, waardoor we overwegen en heroverwegen wat we lezen, kan ons ook behoeden voor een valkuil van de sociale media. Dankzij de sociale media hebben we frequent contact met een groep of met groepen anderen. Dat kan leiden tot een waardevolle uitwisseling van ideeën en gezichtspunten. Maar het contact blijft vaak beperkt tot gelijkgestemden. Dat brengt het gevaar met zich mee dat er een blikvernauwing ontstaat: iedereen denkt er ongeveer zo over. Degenen die zich ongemakkelijk voelen, verlaten de virtuele groep. Of reageren niet meer. In het ongunstigste geval leidt het tot group think: een groep gelijkgestemden die zo overtuigd is van het eigen gelijk dat andere geluiden weggehoond worden. Bij maatschappelijke onderwerpen kan dat leiden tot polarisatie. ### **Belangrijke vragen** De lezende mens werpt belangrijke vragen op. Niet zozeer of en waarom het boek verdwijnt uit onze samenleving, maar vooral naar wat het effect ervan is. De auteurs schromen niet om forse standpunten in te nemen. Zoals de hierboven genoemde effecten op de verbeeldingskracht en het kritisch denkvermogen en het gevaar slachtoffer te worden van blikvernauwing en misleiding. Die standpunten klinken aantrekkelijk voor wie zich graag, zoals ik, omringt met boeken, leest en herleest, aantekeningen in de marge maakt. En Hisgen en Van der Weel bouwen een goed gedocumenteerd en zeer aannemelijk betoog op. De vraag is wel in hoeverre het lezen van boeken (met complexere teksten) gebruikelijk was voor de explosieve toename van digitale media. In het middelbaar en hoger onderwijs kon niemand om boeken heen. Maar hoeveel mensen bleven boeken lezen na de verplichte kost in hun opleiding? Op de middelbare school al tierden de uittreksels en uittrekselboeken welig en was niet zo vaak te horen dat leeftijdgenoten veel plezier beleefden aan literaire teksten en non-fictie. Met andere woorden: is het niet altijd al een heel kleine groep geweest die ‘moeilijke’ boeken bleef lezen en zich bleef oefenen in diep lezen en diep denken? Kan het niet zo zijn dat nu heel veel mensen gebruikmaken van digitale media die vroeger geen boeken lazen? En mensen die alleen en met fikse tegenzin boeken lazen omdat het moest en die na hun schoolperiode geen boek meer aanraakten? Zijn boek en digitale media echt elkaars concurrent? Lezen degenen die ‘moeilijke’ boeken lazen die nu in afnemende mate omdat ze zijn overgestapt naar digitale media? Dat laat onverlet dat De lezende mens belangrijke vragen opwerpt. Vragen die consequenties hebben voor de ontwikkeling van mensen tot zo zelfstandig mogelijk denkende burgers, die over belangrijke zaken goed nadenken omdat ze geleerd hebben daarvoor de discipline en concentratie op te brengen. Vragen die er misschien toe zouden moeten leiden dat er meer aandacht in het basis- en vervolgonderwijs komt voor het ‘diepe lezen’ in plaats van overwegend voor het werken met digitale middelen en informatie. ### **Experimenteel onderzoek nodig** Je zou, tot slot, wensen dat ook vanuit de sociale wetenschappen meer onderzoek gedaan zou worden naar de relatie tussen ‘diep lezen’ en denken. Naar de voordelen die dat oplevert als je dat kan en de nadelen die je ondervindt als je dat niet beheerst. De insteek van De lezende mens is vooral een geesteswetenschappelijke, gericht op beschrijving en verklaring. Om meer in de buurt te komen van het aannemelijk maken van causale verbanden, is aanvullend een experimentele methode nodig. Nu wordt dat vooral gedaan naar digitale media en niet in relatie tot boeken. #### Referenties \[1\] _Hisgen, R. en Van der Weel, A. De lezende mens. De betekenis van het boek voor ons bestaan. Amsterdam/ Antwerpen: Atlas Contact, 2022._ **Dit artikel verscheen in nr. 5 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Effecten van interventies bescheiden en onvoorspelbaar](https://tabularasa.nl/kennis/effecten-van-interventies-bescheiden-en-onvoorspelbaar/) ## Uitkomst groot review-onderzoek van Hoeken en O’Keefe Door Bert Pol [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/95cc793384/c_effecten-van-interventies.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Effecten van interventies bescheiden en onvoorspelbaar **Hans Hoeken, hoogleraar in Utrecht bestudeerde met zijn collega Daniel O’Keefe van Northwestern University in de VS de uitkomsten van dertig meta-analyses van artikelen over de effecten van beïnvloedingstechnieken in teksten. Bijvoorbeeld het al dan niet gebruiken van narratieven, winst- versus verliesframing en _de_ disrupt-then-reframetechniek. Zij publiceerden onlangs de bevindingen van hun megaproject1. De uitkomsten nopen communicatieprofessionals tot grote voorzichtigheid. Hun verwachtingen over de effectiviteit van ingezette gedragsinterventies moeten niet te hooggespannen zijn. En zij doen er verstandig aan tegenover hun opdrachtgevers terughoudend te zijn over de effecten. Bert Pol sprak over het onderzoek en de implicaties met Hans Hoeken.** **Bert:** Jullie bevindingen, op basis van dertig meta-analyses van in totaal 1.149 studies, nopen tot niet al te hoge verwachtingen over het effect van de toepassing van beïnvloedingstechnieken in teksten. De effecten blijken niet erg groot. En de effecten blijken ook nog eens weinig consistent, wat betekent dat eenzelfde interventie de ene keer wel effect heeft, maar een andere keer niet, of zelfs contraproductief is. Wat was de reden om dit zeer arbeidsintensieve onderzoek te doen? Hadden jullie al twijfels bij de effectiviteit van de interventies? Of kwam de uitkomst compleet als een verrassing? ### **Aanleiding: op zoek naar magic bullets** **Hans:** In de afgelopen jaren zijn er steeds meer meta-analyses verschenen. Het leek ons daarom een geschikt moment om de balans op te maken en op zoek te gaan naar zogenaamde _magic bullets_: boodschapkenmerken die gemiddeld genomen een behoorlijk sterk effect op de overtuigingskracht van een boodschap hebben én waarvan het effect zo consistent is, dat je erop kunt vertrouwen dat toepassing in elk geval de overtuigingskracht niet vermindert. In eerste instantie hebben we dus gezocht naar meta-analyses waarin de overtuigingskracht van boodschapvariabelen werd beschreven en waarvan de onderliggende data beschikbaar waren zodat we de effectgroottes en de predictie-intervallen2 konden berekenen. Het paper dat we daarover schreven, liet zien dat er geen magic bullets waren. Maar een paar boodschapkenmerken hadden een relatief sterk effect, maar ook voor die kenmerken gold dat het effect niet heel consistent was: de kans bestond dat het toepassen ervan juist tot een minder overtuigende boodschap leidde in plaats van een overtuigender boodschap. Het paper dat we daarover schreven, werd afgewezen. De reviewers vonden het in meerderheid mooi werk, maar de conclusie te weinig verrassend: ‘natuurlijk bestaan er geen magic bullets. Maar onder bepaalde omstandigheden, zou een boodschapkenmerk wel degelijk een sterk en consistent effect hebben.’ Dus toen zijn we opnieuw de meta-analyses ingedoken om te kijken of we daar aanwijzingen voor konden vinden. ### **Gepland versus automatisch gedrag** **Bert:** Als je uitgaat van de twee soorten gedrag die je grofweg kan onderscheiden wanneer je doel beïnvloeden is, zijn dat _gepland gedrag_ (komt tot stand na afweging en overweging) en automatisch gedrag (waar mensen niet of niet meer over nadenken voor ze het uitvoeren)3. Waar ik heel benieuwd naar ben: is in de meta-analyses die jullie bestudeerden onderscheid gemaakt in deze twee soorten gedrag bij de selectie van de studies die in de respectieve meta-analyses zijn opgenomen? Het zou namelijk nogal wat verschil kunnen maken of je de effecten meet op de ene soort gedrag of op de andere. En dus ook voor de conclusies die je aan een meta-analyse verbindt: het effect kan _gemiddeld_ bijvoorbeeld gering zijn, maar als je uitsplitst naar soort gedrag juist hoger of lager. **Hans:** In de meta-analyses in onze studie wordt geen onderscheid gemaakt tussen gepland en automatisch gedrag. Die meta-analyses proberen zo veel mogelijk studies te vinden waarin het boodschapkenmerk is gemanipuleerd en op welke attitude of gedrag zich de boodschap richt, is secundair. Bij sommige meta-analyses wordt wel onderscheid gemaakt tussen de verschillende contexten waarin het boodschapkenmerk is onderzocht, bv. in een reclame- of gezondheidscontext. Maar in één zo’n context worden nog steeds gewoonte- (roken) en gepland (vaccinatie) gedrag op een hoop gegooid. Interessant in dit verband is de meta-analyse van Webb en Scheeran (2006)4. Zij hebben voor een groot aantal interventies in kaart gebracht wat het gemiddelde effect van die interventies was op de intentie om het gedrag aan te passen (_r_ \= .31) en wat het gemiddelde effect was op het daadwerkelijk uitvoeren van dat gedrag (_r_ \= .18). Vervolgens hebben ze gekeken of dat effect op gedrag anders was voor gewoontegedrag dan voor gepland gedrag. Dat bleek het geval: de gemiddelde verandering in gewoontegedrag was fors kleiner (_r_ \= .11) dan de gemiddelde verandering bij gepland gedrag (_r_ \= .35). Nu ging het bij Webb en Scheeran niet alleen om communicatie-interventies maar hebben ze allerlei soorten interventies op een hoop gegooid. Toch zijn de resultaten relevant voor de interpretatie van onze studie. Ze laten namelijk zien dat een verandering in intentie bij _gepland gedrag_ sterker doorwerkt dan bij _gewoontegedrag_. In bijna alle meta-analyses die we hebben geanalyseerd, bestond de maat voor overtuigingskracht echter uit de intentie of een vergelijkbare, zelf-gerapporteerde maat. Afhankelijk van het gedrag waar de boodschap zich op richt, is het gemiddelde gedragseffect (nog) kleiner naarmate het om automatisch gedrag gaat en mogelijk iets groter als het om gepland gedrag gaat. **Bert:** Dat is inderdaad een belangrijk punt. Een verandering van een gedrags_intentie_ zegt niets over een verandering van het gedrag zelf als het doelgedrag automatisch gedrag is. Een gedragsintentie speelt daar helemaal geen rol of geen rol meer: mensen denken niet (meer) na over het gedrag. Ze doen het gewoon. In het geval van gepland gedrag is de intentie een redelijke voorspeller van de verandering van het doelgedrag, maar daar kan nog altijd een intention-behavior gap optreden. De intentie kan overruled worden door afwegingen die men maakt voorafgaand aan de uitvoering van het gedrag. Je kan van alles van plan zijn, maar toch niet doen, omdat er iets tussenkomt, of omdat je vaststelt dat je iets wel wíl doen, maar het niet kán, of niet denkt te kunnen. ### **Effectiviteit niet te voorspellen** **Hans:** Het is misschien goed om te benadrukken wat ons onderzoek wel én niet laat zien, omdat we merken dat daar soms verwarring over heerst. Onze resultaten zeggen niets over de effectiviteit van communicatie-interventies per se. Het kan best zijn dat een communicatie-interventie een sterk effect heeft op de opinies of de gedragingen van mensen. Of juist nauwelijks effect. Daarvoor hadden we naar meta-analyses moeten kijken waarbij het effect van een communicatie-interventie werd vergeleken met een controlegroep die géén interventie kreeg. Dan kun je vaststellen hoe groot en consistent het effect is van communiceren ten opzichte van niets doen. Wat wij wel hebben onderzocht, is het effect van twee verschillende versies van die communicatie- interventie. Bijvoorbeeld met of zonder expliciete conclusie. Of een meer levendige versie ten opzichte van een meer droge versie. Die effecten blijken _gemiddeld_ niet groot – maar bij een concrete toepassing in een specifiek geval, kunnen ze de boodschap een redelijk stukje overtuigender maken. Alleen is dat effect onvoorspelbaar. We weten niet onder welke omstandigheden dat effect zal optreden. Erger: het kan best dat toepassing ervan tot een minder overtuigende boodschap leidt. En ook hierbij weten we niet onder welke omstandigheden dat zal gebeuren. Kortom: we beschikken over onvoldoende kennis om te voorspellen hoe bepaalde keuzes in het ontwerp van de boodschap het overtuigingsproces beïnvloeden. ### **Conclusies** **Bert:** Ik ben geneigd te concluderen dat de review van de meta-analyses erop wijst dat we terughoudend moeten zijn ten aanzien van de effecten van gedragsinterventies, inclusief de gedragsinterventies die gebaseerd zijn op boodschapkenmerken. Het is niet zo dat we met dergelijke interventies hele doelgroepen van gedrag doen veranderen. Maar verder onderzoek in de zin van uitsplitsing naar soort gedrag lijkt me wel belangrijk om meer te weten te komen en stelliger uitspraken daarover te doen. Jullie bevinding dat er geen consistentie zit in de effecten is een boeiende. Ik vermoed – maar ook dat zou verder uitgezocht moeten worden – dat dat behalve van de context ook afhankelijk is van het soort gedrag, maar tevens van de plek en het tijdstip waarop de interventie wordt uitgevoerd. Is dat op de plaats waar het gedrag in kwestie wordt uitgevoerd, dan zijn de effecten sterker dan wanneer dat niet het geval is (zoals in een spotje of in een digitaal medium). Dat laten effectmetingen uit praktijkonderzoek waar ik bij betrokken was ook zien. Bij simpel gedrag waar voor de mensen die het gedrag uitvoeren weinig of niks van afhangt en waarover zij ook helemaal niet nadenken, vonden we in een aantallen gevallen heel aanzienlijke effecten. Soms wel van 20 procent. Zeker als men waarschijnlijk wel wist wat het wenselijke gedrag was, zoals het dragen van sieraden in zorgomgevingen of het op straat gooien van etensresten. In andere gevallen is er veel minder effect. Als het gewenste gedrag niet bekend is, of als het veel moeite kost. Los daarvan is het zo dat we in het geval van gedrag nooit kunnen spreken van wetmatigheden. Hooguit van regelmatigheden, waarbij het effect van interventies afhankelijk is van een fors aantal variabelen die je nooit alle onder controle hebt. Er zijn hooguit _kansrijke_ interventies, zekerheid over het effect is er nooit. Maar _kansrijk_ is al heel wat! In hoeverre kan jij je in het bovenstaande vinden, Hans? En op welke punten, zo niet alle, niet? **Hans:** Hier kan ik het helemaal mee eens zijn. Volgens mij mag je inderdaad geen grote verwachtingen koesteren over het effect van boodschapkenmerken op het gedrag van grote groepen mensen. En gelukkig maar – het zou ons tot willoze slaven van succesvolle demagogen maken! Ongetwijfeld hangt de effectiviteit van communicatie als interventie-instrument af van het gedrag dat je probeert te beïnvloeden. Om dat effect te bewerkstelligen, moeten mensen aan de inhoud van die boodschap denken op het moment dat ze het gedrag kunnen uitvoeren. De kans daarop is groter als die boodschap aangeboden wordt in die gebruikscontext dan als ze die informatie op dat moment uit hun geheugen moeten opdiepen. En het menselijk gedrag wordt inderdaad door zoveel factoren gestuurd dat onze modellen én onze informatie over hoe die factoren precies per persoon en situatie worden ingevuld, onvoldoende ontwikkeld zijn om dat gedrag goed te voorspellen. #### **Referenties** **1** O’Keefe, D.J and Hoeken, H (2021). Message Design Choices Don’t Make Much Difference to Persuasiveness and Can’t Be Counted On—Not Even When Moderating Conditions Are Specified. Frontiers in psychology. 29 June. 2 Een predictie-interval voorspelt de bandbreedte waarbinnen je een effect mag verwachten van een bepaalde tekstinterventie als je deze gebruikt in een nieuwe boodschap. \[3\] Voorbeelden van automatisch gedrag zijn er te over: autorijden, fietsen, de vuilniszak in de container gooien of hem ernaast zetten, korstje brood op straat gooien, snel eten, etc. Bij automatisch gedrag werkt beïnvloeding het beste als degene op wie de interventie gericht is, niet over dat gedrag en niet over de interventie nadenkt. Hij doet gewoon wat hij doet en denkt aan iets anders. Dan denkt hij ook niet: ‘dat kunnen ze wel willen, maar dat doe ik mooi niet’ (of wel natuurlijk). \[4\] Webb, T. L., & Sheeran, P. (2006). Does changing behavioral intentions engender behavior change? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 132(2), 249–268. **Dit interview verscheen in nr. 6 (2021) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Waarom we blijven investeren in verzonken kosten](https://tabularasa.nl/kennis/eindeloos-commitment/) ## Eindeloos commitment Door Sanne Grootveld - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Waarom we blijven investeren in verzonken kosten **Stel, je hebt weken geleden een kaartje gekocht voor een concert. De dag voordat het concert plaatsvindt, nodigt je beste vriend je uit voor een spontaan feestje bij hem thuis. Eigenlijk heb je veel meer zin om naar dat feestje te gaan dan naar het concert. In de hoop dat iemand je ticket wil overnemen, besluit je het kaartje op Marktplaats en TicketSwap te zetten. Serieuze reacties blijven uit. Daar sta je dan: een concertticket op zak, maar veel meer zin in een feestje op diezelfde avond. Wat doe je? Grote kans dat je, ondanks dat je liever naar het feestje gaat, ervoor kiest tóch naar het concert te gaan. Maar waarom?** ### **De (ir)rationele mens** De keuze om naar het concert te gaan is vanuit de klassieke economie moeilijk te verantwoorden: in de economie gaat men immers uit van een rationele mens, die rationele keuzes maakt. In voorgaande situatie is naar het feestje gaan de meest rationele keuze, omdat je daar nu eenmaal meer zin in hebt. De kosten voor het concertkaartje heb je immers al gemaakt; daar verander je niets meer aan. Ook niet als je wel naar het concert gaat. Het enige waar je nu nog invloed op hebt, is of je wel of geen leuke avond hebt. Je zou wel gek zijn om niet naar het feestje te gaan, toch? Uit de psychologie is echter al lang gebleken dat bovenstaande voor de meeste mensen niet opgaat. We zijn namelijk geneigd om gemaakte kosten (zoals de aankoop van een concertticket) mee te nemen in onze keuze, terwijl die allang niet meer van invloed zouden moeten zijn op onze keuze. Oftewel: we nemen iets in overweging wat irrelevant zou moeten zijn voor de beslissing. Dit noemen we _sunk costs,_ ofwel ‘verzonken kosten’1. Dit irrationele beslismechanisme speelt niet alleen een rol in materiële zaken. Ook in het al dan niet beëindigen van relaties zijn _sunk costs_ vaak een argument. Ooit weleens iemand horen zeggen dat het ‘zonde van de tijd is die jullie samen hebben doorgebracht’ als jullie nu uit elkaar zouden gaan? Naast het feit dat de relatie je waarschijnlijk ook mooie momenten heeft opgeleverd, zou die vergane tijd niet meer van invloed moeten zijn op je beslissing in het heden. ### **Bedrijvigheid maakt blind** Ook binnen bedrijven of overheden spelen _sunk costs_ een rol. Soms wordt in een project veel geld geïnvesteerd, terwijl later blijkt dat ditzelfde project geen lang leven meer beschoren is. In dat soort gevallen zijn de projectmanager of andere verantwoordelijken vaak toch geneigd verder te investeren in het project in kwestie. Er wordt extra geld in gepompt en de investering wordt eigenlijk alleen maar groter. Want, zo is de gedachtegang, er is nu al zoveel geld in gestoken: het is zonde dat op te geven. Het is heel menselijk om geld te investeren in iets dat tot mislukken gedoemd is. Dit wordt ook wel _escalatie van commitment_ genoemd. Het spreekwoord ‘slecht geld achter goed geld aangooien’ is op dergelijke beslissingen van toepassing. Een voorbeeld dat vaak wordt aangehaald is dat van de Betuwelijn: de kosten van dit project leken al snel de verwachte opbrengsten te overstijgen. Vele partijen gaven aan dat stoppen de beste optie was, maar toch zette het kabinet keer op keer door3. ### **Psychologisch verbonden** Nu zou je kunnen bedenken dat het uitkomst zou bieden als dergelijke cruciale beslissingen door iemand anders binnen of buiten de betreffende instantie genomen zouden worden. Die kan vast heel rationeel beoordelen wat de beste – of meest rationele – keuze is? Niets blijkt minder waar: uit onderzoek is gebleken dat plaatsvervangend beslissers net zozeer geneigd zijn de gemaakte kosten in overweging te nemen bij het besluit om een project door te zetten5. Het voelen van zogeheten ‘psychologische verbondenheid’ met de initiële investeerder blijkt hierbij van cruciaal belang. Wanneer participanten iets gemeen hadden met de beslisser of wanneer ze gevraagd werd het perspectief van de beslisser in te nemen, waren participanten evengoed geneigd te investeren in een aflopende zaak. Het ging hierbij niet om verregaande verbondenheid: zelfs jarig zijn op dezelfde dag kon al reden zijn het commitment over te nemen. Het vinden van iemand die op geen enkele manier psychologisch verbonden is blijkt dus noodzakelijk, maar lijkt tevens een lastige opgave5. ### **Gij zult niet verspillen** Of je nu dus zelf verantwoordelijk bent voor een project of iemand met wie jij je verbonden voelt: het lijkt een vrij onvermijdelijke menselijke neiging te investeren in iets wat geen kans van slagen meer lijkt te hebben. Waarom doen we dit? Ten eerste ligt de bij velen ingebakken angst voor verspilling (geld, tijd of moeite) aan deze gedraging ten grondslag. Smijt geen geld over de balk en verschiet je kruit niet: je dient niet te verspillen, zeker geen geld1. Ten tweede speelt verantwoordelijkheid een grote rol. Als je verantwoordelijk bent voor een project of opdracht, wil je er waarschijnlijk alles aan doen deze taak succesvol af te sluiten1. Zeker in de politiek is men er vaak op gebrand om maatschappelijk gevoelige kwesties tot een goed einde te brengen. Het lijden van gezichtsverlies is voor velen een belangrijke factor om door te zetten op een falend project. Want erger nog dan teveel geld uitgeven, is als een slechte politicus of leider neergezet te worden. En dan is er altijd nog de kans dat jij dit moeilijke project tot een goed einde weet te brengen. Bovendien zijn mensen soms ook geneigd zich te binden aan projecten. Heb je jezelf of een collega weleens horen roepen dat dat ene project ‘je/zijn kindje’ was? Tot slot kan het feit dat dergelijke beslissingen vaak in groepen gemaakt worden de neiging tot escalatie van commitment versterken4. Wellicht kun je de volgende keer dat je tegen heug en meug een tegenvallend bord eten leegeet, een oninteressante film afkijkt of toch blijft investeren in een tegenvallende belegging, bovenstaande even in acht nemen. Kost niets. Ken jij nog praktijkvoorbeelden waarin _sunk costs_ een rol speelden? Laat ze achter in de reacties! #### **Referenties** \[1\] Arkes, H. R., & Ayton, P. (1999). The sunk cost and Concorde effects: Are humans less rational than lower animals? _Psychological bulletin_, _125_(5), 591. \[2\] Ball, George (July 1, 1965). “Memo from George Ball to President Johnson. A Compromise Solution in South Vietnam”. In _Gettleman, Marvin E. (1995). [Vietnam and America: A Documented History](https://books.google.com/books?id=SVtNalqmYgAC&pg=PA283). Grove Press. pp. 282–283. [ISBN](https://en.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number) [978-0-8021-3362-5](https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-8021-3362-5)_ \[3\] Bruin, E. de (2000, 24 juni). Betuwelijn: Sunk cost effect. Geraadpleegd van [https://www.nrc.nl/nieuws/2000/06/24/betuwelijn-sunk-cost-effect-7499832-a95408](https://www.nrc.nl/nieuws/2000/06/24/betuwelijn-sunk-cost-effect-7499832-a95408) \[4\] Curseu, P. L., Schruijer, S. G., & Fodor, O. C. (2016). Decision rules, escalation of commitment and sensitivity to framing in group decision-making: An experimental investigation. _Management Decision_, _54_(7), 1649-1668. \[5\] Gunia, B. C., Sivanathan, N., & Galinsky, A. D. (2009). Vicarious entrapment: Your sunk costs, my escalation of commitment. _Journal of Experimental Social Psychology_, _45_(6), 1238-1244. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Focus en inrichting van de communicatieafdeling](https://tabularasa.nl/kennis/focus-en-inrichting-van-de-communicatieafdeling/) Door Bert Pol [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/311c067f2e/c_focus-en-inrichting-van-de-communicatie-afdeling.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Focus en inrichting van de communicatieafdeling **Het boeiende van het communicatievak is dat het uit zoveel verschillende componenten bestaat: taal, beeld, gedrag, processen in en tussen groepen, informatieverwerking en mediaontwikkelingen, om een paar belangrijke te noemen. De andere kant van de medaille is, dat die grote variëteit de kwaliteit en de uitvoering van het vak compliceert. Ze vereist gespecialiseerde kennis van in elk geval cognitieve processen, werking van taal, interpretatievariaties en sociaalpsychologische mechanismen.** Die kennis is afkomstig uit verschillende wetenschappelijke disciplines met eigen methodologieën en onderzoekspraktijken. Daar moet je je terdege van bewust zijn, anders pas je in je werk al gauw uitkomsten van onderzoek toe op een manier die niet verantwoord is. Bijvoorbeeld het generaliseren van uitkomsten uit kleinschalige experimenten onder studenten, naar een heel grote en heterogene groep mensen. En wie denkt met alleen kennis van de eigen discipline gewenste resultaten te kunnen bereiken met communicatie die een kennis-, attitude- of gedragseffect beoogt te bewerkstelligen, is naïef. Zonder toepassing van inzichten uit de cognitieve en sociale psychologie, kom je dan niet ver. Kortom, wie geen gedegen inzicht heeft in de mogelijkheden en onmogelijkheden van de verschillende wetenschappelijke disciplines inclusief die van hemzelf, slaat al gauw de plank mis. En gelooft en belooft ook veel meer dan hij waar kan maken. Maar het is voor een communicatieprofessional schier onmogelijk om in zoveel verschillende disciplines goed thuis te zijn. Dat de communicatieprofessional nooit alle betrokken disciplines kan beheersen, maakt zijn positie – en die van de hele afdeling communicatie – in organisaties evenwel erg kwetsbaar. Je doet het dan immers bijna nooit goed (genoeg). Zelfs als in- of externe opdrachtgevers tevreden zijn, zijn er altijd externe partijen die klagen over ‘slechte’ communicatie. Ze hebben in zoverre gelijk dat de communicatie bijna altijd ontoereikend is. ### **Blinde vlekken** De principiële veelkantigheid van het communicatievak maakt een heroriëntatie van de communicatiediscipline zeer aan te raden. Het probleem is immers niet dat het om verschillende aandachtsgebieden gaat, zoals interne communicatie, media en commerciële communicatie. Het probleem zit dieper, namelijk in wat je _kan_ en _mag_ doen met de respectieve benaderingswijzen en de methodologie waarvan ze gebruikmaken. Je moet niet zonder kennis van zaken inzichten uit andere disciplines overnemen. Tegelijkertijd is het nodig dat ieder zich rekenschap geeft van de blinde vlekken die de aanpak vanuit zijn eigen specifieke academische discipline nu eenmaal onvermijdelijk heeft. Wie bijvoorbeeld als psycholoog denkt dat hij gedrag kan veranderen door zijn inzichten in communicatieve uitingen toe te passen, komt bedrogen uit. Dat lukt, in sterk wisselende mate, in die gevallen waar het om voor een doelgroep niet erg belangrijk gedrag gaat, waar men geen aandacht voor heeft of nodig heeft. Maar ook dan blijft het gedrag van een heel groot deel van de doelgroep nog altijd onveranderd. Dat kan uiteenlopen van twintig procent tot honderd procent. Dat heeft een methodologische oorzaak, namelijk het niet onderkennen van het feit dat voor het bewerkstelligen van een gewenst effect van uitingen heel veel meer komt kijken dan alleen psychologische inzichten. En dat uit psychologisch onderzoek voortkomende inzichten niet zomaar getransponeerd kunnen worden naar andere contexten. En er altijd interactie-effecten mogelijk zijn tussen variabelen als leeftijd, leefstijl, omgevingen en zelfs het weer. De uitkomsten van interventies komen niet tot stand door wetmatigheden in processen, maar door optredende regelmatigheden, met veel onzekerheden die de uitkomsten mede bepalen. Dat wil geenszins zeggen dat bij uitstek psychologen zo’n blinde vlek hebben. Hij komt net zo goed voor bij communicatieprofessionals die bijvoorbeeld denken dat duidelijk schrijven, in combinatie met het gebruik van beeld en de inzet van specifieke media volstaat om fantastische resultaten te bereiken in de zin van kennisvermeerdering en het bestendigen of veranderen van gedrag. Alleen is het er de laatste jaren op gaan lijken dat psychologie de beslissende factor in het bereiken van communicatieve doelen zou zijn. En dat is toch een vorm van bijziendheid, want hoewel je niet zonder psychologische inzichten kan om nagestreefde effecten te bereiken met communicatieve inspanningen, is het niet zo dat de toepassing ervan de alfa en omega van succesvol communiceren zijn. ### Van unifocaal naar multifocaal Inzichten uit de hermeneutiek, taalfilosofie, de antropologie en de taalwetenschap zijn net zo belangrijk voor succesvolle communicatie. Succesvol in die zin dat je elkaar niet alleen op cognitief niveau begrijpt, maar bijvoorbeeld ook begrijpt dat het gebruik van taal die herinnert aan die van de voormalige Sovjet-Unie een averechts effect kan hebben op het gedrag. Dat teksten nooit een vastliggende betekenis hebben: iedere tekst draagt sporen in zich van oudere teksten. Iedere lezer of luisteraar/ gesprekspartner heeft zijn eigen referentiekader, hoe open-minded hij ook wil zijn. Iedere nieuwe omgeving kleurt de perceptie van een en dezelfde tekst. Iedere cultuur heeft een tekensysteem dat geheel of ten dele zo specifiek is dat alleen wie deel uitmaakt van die cultuur uitingen zal doorgronden. Een simpel voorbeeld is dat ‘ja’ in de ene cultuur betekent dat er een afspraak is, in de andere dat men er nog eens over zal denken. En in ons eigen taalgebied dat tafelgenoten elkaar ‘eet smakelijk’ wensen in sommige kringen not done is, terwijl het in een veel grotere kring juist onbehoorlijk is dat niet te doen. Er is überhaupt weinig aandacht voor de veelheid en diversiteit aan factoren die de kwaliteit van communicatie bepalen. Onze blik is smal en unifocaal, terwijl ze breed en multifocaal zou moeten zijn omwille van effectiviteit. Dat kun je accepteren, maar de belangen zijn toch veel te groot om niet aan optimalisatie te willen werken? Er gaat geen dag voorbij waarin we geen afspraken maken, op het werk, thuis, in onze sociale omgeving. Alleen dat al lukt niet zonder te communiceren. Geen politieke beslissing komt tot stand dan na een langdurig en intensief communicatief traject. Onbegrip en verkeerd begrijpen zijn een bron van conflicten en misverstanden op hoog niveau. Zo meende de Franse president Macron dat zijn Russische evenknie Poetin en hij een belangrijke stap voorwaarts hadden gezet in een dialoog over de Oekraïene-crisis. Poetin bleek daar achteraf toch heel anders over te denken. ### **Interdisciplinaire teams** Zijn er werkgemeenschappen waar we iets van zouden kunnen leren over de organisatie van samenwerking tussen verschillende disciplines? De ziekenhuiszorg wellicht: ook daar is de diversiteit enorm. In academische ziekenhuizen werkt men immers vanuit gespecialiseerde kennis in de respectieve disciplines samen aan de behandeling van en zorg voor een patiënt. Je overschrijdt niet de grens van je eigen kennis en kunde, maar je kijkt wel over de grens daarvan heen naar aanpalende disciplines. Het is ondenkbaar dat een orthopedisch chirurg aan iemands hersens of ruggengraat gaat sleutelen als hij vermoedt dat daar de oorzaak van moeizaam voortbewegen zou kunnen zitten in plaats van in het heupgewricht. Een verpleegkundige zegt niet tegen een chirurg: ga jij maar even koffiedrinken, dan haal ik die blindedarm er wel uit. Een diëtist legt geen infuus aan. Alle zorgprofessionals werken vanuit hun onderling verschillende disciplines samen aan de behandeling van één patiënt. Ze kennen de grenzen én mogelijkheden van hun vakgebied, en benutten die van anderen om tot een zo goed mogelijke behandeling te komen. Zo’n manier van interdisciplinair werken zouden we ook in het communicatievak moeten nastreven. Daar is een andere opzet en bemensing van communicatie- afdelingen voor nodig. Waar wachten we nog op? ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Fundamentele denkfout door blauwe vinkjes](https://tabularasa.nl/kennis/fundamentele-denkfout-door-blauwe-vinkjes/) Door Joost Baalbergen - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Fundamentele denkfout door blauwe vinkjes ### **Blauwe vinkjes** We zijn op dit moment bezig met het ontwikkelen van de strategie voor een nieuwe overheidscampagne. Daarvoor spraken we met mensen die durfden toe te geven dat ze soms hun smartphone gebruiken in de auto. Een van de redenen die zij noemden voor hun gedrag, was de druk die zij voelden om direct te moeten reageren op binnenkomende berichten. Zelfs als ze eigenlijk even te druk waren met iets anders (zoals bij autorijden duidelijk het geval is), voelden ze zich schuldig als ze niet direct iets terugstuurden naar vriend, moeder of zus. Dit deed me denken aan iets dat ik zelf doe als ik niet in de gelegenheid ben om te reageren op een binnenkomend bericht: ik open het niet, maar bekijk alleen de pushnotificatie. Of ik open het bericht in de vliegtuigstand. Enkel en alleen om te voorkomen dat de ander de blauwe vinkjes te zien krijgt, die verraden dat ik het bericht wel degelijk gelezen heb. Waarom wring ik me in zulke vreemde bochten? Blijkbaar ga ik ervan uit dat de ander het mij aan zal rekenen als ik hem of haar laat wachten. In plaats van dat diegene er rekening mee houdt dat de situatie het even moeilijk maakt om te reageren. Is die aanname terecht? ### **De fundamentele attributiefout** Om de wereld om hen heen te begrijpen, verzinnen mensen verklaringen voor het gedrag van zichzelf en anderen1. In de sociale psychologie wordt dit proces _attributie_ genoemd2. Het toeschrijven van gedrag aan bepaalde oorzaken gaat niet altijd goed. Hierdoor ontstaan vertekeningen in hoe we de wereld zien. Een goed onderzochte vertekening is de _fundamentele attributiefout_. De meeste mensen zijn bij het zoeken naar een verklaring voor het gedrag van anderen geneigd de invloed van persoonlijkheidseigenschappen te overschatten, en de invloed van de omstandigheden waarin het gedrag plaatsvindt juist te onderschatten3. ### **Sociale druk wegnemen door fundamentele attributiefout te voorkomen** Het lijkt dus helemaal niet zo gek om te verwachten dat anderen zullen denken dat het aan jou ligt als je niet direct op hun bericht reageert. Zeker als de ander – zoals vaak het geval is als je een tekstbericht stuurt – niets weet over de omstandigheden waarin je zit. Misschien dat een technische oplossing kan helpen om de sociale druk die mensen voelen om te reageren weg te nemen in de auto. Denk aan apps die automatisch aan verzenders van berichten laten weten dat je even niet kunt reageren omdat je in de auto zit. De druk om direct te moeten reageren, zal minder groot zijn als de ander het uitblijven van een reactie kan toeschrijven aan jouw omstandigheden (achter het stuur) in plaats van aan jouw persoon. #### **Referenties** \[1\] Jones, E. E.; Harris, V. A. (1967). _The attribution of attitudes_. Journal of Experimental Social Psychology. 3 (1): 1–24. \[2\] Kassin; Fein; Markus (2010). _Social Psychology (Eighth international ed.)_. Wadsworth: Cengage Learning. ISBN 978-0-8400-3172-3. \[3\] Moskowitz, G. B. (2005). _Social cognition: Understanding self and others._ New York, NY: Guilford Press. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Gedragsexpertise is juist een pijler van campagnes Rijksoverheid](https://tabularasa.nl/kennis/gedragsexpertise-is-juist-een-pijler-van-campagnes-rijksoverheid/) Door Bert Pol - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Gedragsexpertise is juist een pijler van campagnes Rijksoverheid **Anno 2021 speelt in de overheidscampagnes gedragskennis een grote rol, schrijft Bert Pol, mede-oprichter van bureau Tabula Rasa. Hij reageert hiermee op de expertbijdrage van Naomi Ellemers.** In haar boeiende [artikel](https://fd.nl/opinie/1422020/overheid-laat-nog-te-veel-gedragskennis-onbenut-rgl1catIAEs0) _Overheid laat nog te veel gedragskennis onbenut_ gaat universiteitshoogleraar Naomi Ellemers in op de campagnes van de rijksoverheid om burgers te weerhouden van onveilig of ongezond gedrag. Een kanttekening lijkt mij op zijn plaats waar de auteur stelt dat de campagnes vaak geënt zijn op ‘een simplistisch mensbeeld dat teruggaat op het rationele keuzemodel’ en daarmee gericht op gedrag dat het resultaat is van ‘weloverwogen beslissingen’. Dat zou, als het waar was, bijzonder ongelukkig zijn, maar gaat voor de huidige overheidscampagnes niet op. In de campagnes die de overheid anno 2021 ontwikkelt, zijn radio- en tv-spots geen zelfstandige uitingen, maar onderdeel van een interventiepakket. De spotjes fungeren daarin vaak als herinnering aan het gewenste gedrag, niet als een op zichzelf staande poging om gedrag te veranderen. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) De NIX18-campagne is hiervan een goed voorbeeld. Tv-spotjes toonden het gewenste gedrag (met jonge kopers die hun ID laten zien aan de kassa), terwijl ook schoolbezoeken (in samenwerking met Trimbos Instituut) onderdeel waren, net als sociale media, redactionele artikelen en ‘nudges’ (zoals het achter de toonbank plaatsen van rookwaren: behalve dat je je moet identificeren, moet je ook eerst om sigaretten vragen). De mix van middelen en interventies is afhankelijk van de aard van het te beïnvloeden gedrag. Dat kan onbewust of beredeneerd gedrag zijn, of iets daar tussenin. Gedragskennis is, naast communicatiekennis, vrijwel altijd een pijler van de strategie. Bij de campagnes van de rijksoverheid is een gedragskundige onderbouwing zelfs verplicht. Daarom spelen gedragsexperts bij de ontwikkeling een grote rol. Bij veel van die campagnes behoort Naomi Ellemers niet tot de doelgroep. Mogelijk vallen haar daardoor veel onderdelen van het totale campagnepakket niet op. _Bert Pol is oud-lector overheidscommunicatie aan de Hogeschool Utrecht. Hij is medeoprichter van adviesbureau Tabula Rasa, en was in die hoedanigheid betrokken bij de communicatiestrategie van diverse overheidscampagnes._ ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Gedragsinterventies in complexe systemen: ‘Het blijft aanmodderen, maar wat moet je anders?’](https://tabularasa.nl/kennis/gedragsinterventies-in-complexe-systemen-het-blijft-aanmodderen-maar-wat-moet-je-anders/) Door Bert Pol [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/c94c18caa1/c_hetmanagenvancompliance.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Gedragsinterventies in complexe systemen: ‘Het blijft aanmodderen, maar wat moet je anders?’ **Hoogleraar Transitiekunde Jan Rotmans is al vele jaren een bekend pleitbezorger van de aanpak van de klimaatproblematiek. Een uitspraak die steeds weer terugkeert in zijn nieuwste boek Omarm de chaos, is dat de oplossing van die problematiek primair moet komen van de verandering van gedrag1.** Wat betekent dat voor communicatie- en gedragscommunicatieprofessionals? Dat je meteen aan de slag kan met het hele instrumentarium van de sociale psychologie en de communicatiewetenschap, van framing tot beïnvloeding van gewoonte- en gepland gedrag en groepsdynamica2. Een interessante vraag is evenwel wat onze interventies veroorzaken bij toepassing in complexe systemen als het klimaat. De klimaatcrisis is een complex probleem, waarbij _complex_ niet eenvoudigweg betekent dat het om een moeilijk probleem gaat, maar om een probleem in een _complex systeem_. Complexe systemen zijn systemen die ons gevoel voor logica tarten, omdat interacties tussen variabelen niet de uitkomsten geven die we op basis van gangbare wetenschappelijke kennis verwachten. Je kan ook zeggen: omdat we – met het ons beschikbare instrumentarium – niet kunnen verklaren wat gebeurt. ### **Complexe systemen** De Amerikaanse complexiteitswetenschapper en hoogleraar psychologie John Holland geeft het tropisch regenwoud als voorbeeld van een complex systeem. In het tropisch regenwoud is ‘de weelderige, niet aflatende verscheidenheid \[van soorten dieren en planten\] bijna paradoxaal aangezien tropische regenwouden zich op de armst mogelijke gronden ontwikkelen – de regen spoelt alle voedingsstoffen in rap tempo naar de dichtstbijzijnde rivier. Hoe is die grote verscheidenheid dan mogelijk3? Een cruciale factor in complexe systemen is _emergentie_, een concept dat eenvoudig gezegd betekent dat het geheel meer is dan de som der delen. Dat wil zeggen dat een eindresultaat niet verklaard kan worden uit de som van de effecten van afzonderlijke interacties4. Er is sprake van een non-lineair proces, waarin variabelen elkaar veelvuldig beïnvloeden en nieuwe vormen aannemen. ### **Gedrag** Welk effect mogen we van onze gedragscommunicatieve interventies verwachten als bijdrage aan de bestrijding van de klimaatcrisis? Dat kunnen we onmogelijk voorspellen, omdat klimaat een complex systeem is5. Onze interventies in dat complexe systeem veroorzaken nieuwe, niet voorziene en ook niet waarneembare interacties binnen dat systeem. En ook nog eens interacties met andere complexe systemen, zoals de economie en de democratie. Evidence based interventies zijn buitengewoon waardevol, maar wel in het geval van afgebakende problematieken (in niet-complexe systemen) met een beperkte tijdshorizon. Zodat je redelijk goed in de gaten kan houden of omstandigheden niet tussentijds veranderen en zich geen verstorende variabelen of interacties tussen variabelen voordoen. Dergelijke interventies zijn, met andere woorden kansrijk in het geval van lineaire processen6. ### **De kiem van de klimaatcrisis** Wanneer is de kiem gelegd voor de klimaatcrisis? Rotmans en Verheijden (2021) wijzen op de groei die de welvaart in de westerse wereld dankzij de industriële revolutie heeft doorgemaakt sinds het midden van de achttiende eeuw. In het westen hebben we daardoor steeds meer en willen we ook steeds meer. Wie het zich kan veroorloven, is al gauw bereid te betalen voor het bevredigen van zijn behoeften, ook als die niet essentieel voor ons levensonderhoud zijn. We kopen groenten en fruit die hier een paar decennia geleden alleen in de zomer verkrijgbaar waren, maar door het verbouwen in verwarmde kassen of door import uit andere delen van de wereld nu het hele jaar door, tegen prijzen die we acceptabel vinden. En wie welvarend is, vliegt voor vakanties naar warme oorden en ‘s winters naar de sneeuw. Koopt meer spullen dan hij nodig heeft, waardoor onnodig veel fossiele grondstoffen aan de aarde onttrokken worden. De meeste producenten van verbruiks- en gebruiksgoederen en hun aandeelhouders willen ondanks de concurrentiedruk maximaal verdienen en voeren de efficiëntie in hun organisaties steeds verder door. Onder meer door de productie te verplaatsen naar lagelonenlanden, wat een voortdurende goederenstroom per vliegtuig, boot of vrachtauto veroorzaakt. Enzovoorts. De gevolgen voor uitstoot en uitputting van fossiele grondstoffen zijn duidelijk. ### **Interactie met andere systemen** De gevolgen van de klimaatcrisis tekenen zich ook in het sociale domein af. Wie in onze westerse samenleving minder te besteden heeft dan de welgestelden, eist ook een deel van de koek. Wie weinig of geen geld of zelfs schulden heeft en toch mee moet betalen aan milieumaatregelen, zoals investeringen in isolatie of in zonnepanelen, raakt gefrustreerd. Wie het gevoel heeft steeds ‘gepakt’ te worden, wordt steeds bozer op bestuurders en politici en komt uiteindelijk in opstand. Ook de internationale verhoudingen staan onder druk. In landen waar de welvaart de afgelopen honderd(en) jaren in vergelijking met westerse samenlevingen steeds verder achterop is geraakt, ziet men niet in waarom zij geacht worden mee te werken aan klimaatmaatregelen die hun economie en werkgelegenheid doen stagneren of zelfs schade berokkenen. Ook al omdat zij door armzalige arbeidsbeloning en het leegzuigen van hun kostbare grondstoffen de rijkdom van het westen faciliteren. ### **Eensgezind gedrag als voorwaarde voor succes** Doordat de klimaatcrisis is verweven met crises in andere complexe systemen, kunnen we de gevolgen van de klimaatontwikkelingen niet echt aanpakken, zonder dat het direct grote gevolgen heeft voor economie, geopolitiek, financiële markten, democratie. De noodzakelijke gedragsverandering kan zich daardoor niet beperken tot het niveau van huishoudens in Nederland (wat overigens op zich al zeer ingewikkeld is, zoals moge blijken uit de schokken die dat in de democratische basis van onze samenleving teweegbrengt). Wat nodig is, is eensgezindheid op internationaal niveau. Is die er niet, dan houden angst en wantrouwen iedereen gevangen: maatschappelijke onrust in het ene land, kan de machtspositie van concurrerende landen versterken. Maar zelfs als leiders op internationaal niveau het er al over eens zijn dat ingrijpende maatregelen genomen moeten worden, dan betekent dat geenszins dat ze die overtuiging ook kunnen vertalen naar daden die in eigen land acceptabel zijn. Behalve democratische onrust, zijn er de belangen van bedrijven en investeerders waarmee hoe dan ook rekening gehouden moet worden. Bedrijfssluitingen en de vlucht van bedrijven naar het buitenland werkt door in de nationale economische positie, met effecten op de aandelen- en arbeidsmarkt. Ook op het niveau van de topmensen van bedrijven is eensgezind gedrag met betrekking tot klimaatmaatregelen een voorwaarde voor een voorspoedige transitie. Een transitie die geen decennia in beslag neemt. Het lijkt echter niet aannemelijk dat het bewerkstelligen van gedragsverandering op deze niveaus tot de competenties van communicatie- en gedragsprofessionals behoort. ### **Wat moet je anders?** Heeft het dan zin om onze competenties in te zetten voor gedragsverandering van de inwoners van ons land? Maakt dat enig verschil op mondiaal niveau zolang de wereldleiders en degenen die in bedrijven aan de touwtjes trekken zich niet ook onvoorwaardelijk inzetten voor het doorvoeren van maatregelen? Met andere woorden, zolang niet zij hun gedrag in de zin van concreet handelen aanpassen en daarvoor ook de steun van hun achterban krijgen? Zetten interventies op het niveau van huishoudens toch een ontwikkeling in gang die zich uitbreidt als een olievlek en steeds meer anderen aanzet tot aanpassing van hun gedrag? Rotmans is er optimistisch over. Hij geeft ook concreet aan welke acties mensen kunnen ondernemen7. De Nijmeegse hoogleraar filosofie René ten Bos – die zich in verschillende fraaie publicaties heeft gebogen over de gevolgen van de menselijke aanwezigheid voor de aarde en het voortbestaan van andere dieren8 – is beduidend minder optimistisch. ‘Natuurlijk moet je allerlei dingen doen’, zegt hij, ‘maar door de omvang en de complexiteit van het klimaatprobleem betekent dat uiteindelijk niet meer dan een beetje aanmodderen. Maar’ – voegt hij eraan toe – ‘wat moet je anders9?’ #### Referenties \[1\] Rotmans, J. en Verheijden, M. (2021). _Omarm de chaos. Amsterdam: De Geus._ Bijv. p. 57. \[2\] Zie bijvoorbeeld het laatste nummer van Current Opinion in Behavioral Sciences 2021, 42 waar Reint-Jan Renes onlangs op attendeerde. Daarin is een keur aan reviews te vinden van actueel sociaalwetenschappelijk onderzoek met betrekking tot aspecten van de klimaatproblematiek. \[3\] Holland, J.H. (2017). _Complexiteit. Amsterdam: Amsterdam University Press. p. 10. Als andere voorbeelden noemt hij aandelenmarkten, economieën, meercellige organismen en het internet. “En er zijn er nog veel meer.” p. 10-11._ \[4\] Holland, J.H. (2017), p. 12-16. \[5\] Rotmans, J. en Verheijden, M. (2021). Passim. \[6\] Over de effecten moeten we echter niet al te hooggespannen verwachtingen hebben. Zie O’Keefe, D.J and Hoeken, H. (2021). _Message Design Choices Don’t Make Much Difference to Persuasiveness and Can’t Be Counted On – Not Even When Moderating Conditions Are Specified._ Frontiers in psychology. 29 June. En het gesprek over de implicaties van de bevindingen in C#6 van dit jaar. \[7\] Zie Rotmans, J. en Verheijden, M. (2021), p. 208 e.v. \[8\] Zie van zijn hand de fraaie boeken Dwalen in het antropoceen. (2017) Amsterdam: Boom. En Extinctie. (2019). Amsterdam: Boom. \[9\] Podcast Radboud Reflects, 23 oktober 2019. Aflevering De mens, met uitsterven bedreigd. **Dit artikel verscheen in nr. 8 (2021) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Geldzorgen? Samen komen we er uit](https://tabularasa.nl/kennis/geldzorgen-samen-komen-we-er-uit/) Gemeente Nijmegen & Tabula Rasa introduceren nieuwe campagne voor schuldhulpverlening. - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Geldzorgen? Samen komen we er uit In opdracht van gemeente Nijmegen ontwikkelde Tabula Rasa een campagnestrategie, met als doel om inwoners met schulden te stimuleren sneller de stap naar schuldhulpverlening te zetten. Ondanks eerdere inspanningen van de Gemeente Nijmegen, worden mensen met schulden niet altijd gevonden en trekken ze vaak pas (te) laat aan de bel. De campagne ‘Geldzorgen? Samen komen we er uit’, die in oktober van start ging, draagt bij aan het zetten van deze stap. ‘Geldzorgen? Samen komen we er uit’ communiceert een duidelijke en eenduidige boodschap, waarin een laagdrempelig en vrijblijvend handelingsperspectief wordt geboden. Mensen met schulden hebben immers al genoeg aan hun hoofd. Door daarnaast aanwezig te zijn op relevante plekken en momenten, hoeven mensen met schulden niet zelf op zoek te gaan naar hulp, maar brengen wij deze bij hen onder de aandacht. Daarbij doorbreekt de campagne de huidige norm, dat schulden iets zijn waar jij je voor moet schamen. Dat gebeurt door de schuldenaar in te laten zien dat zij niet de enige zijn; het is niet beschamend om schulden te hebben en het is wél oké om hierover te praten​ en hulp te zoeken. De strategie is gebaseerd op literatuuronderzoek en veldonderzoek. Het veldonderzoek bestond uit gesprekken met inwoners van Nijmegen die schulden hebben en waarvan sommigen de stap naar schuldhulpverlening al hebben gezet. Aan de hand van een customer journey brachten we het ontstaan en omgaan met schulden in kaart. Dat begon bij het moment vlak voor de schulden ontstonden tot aan waar de persoon nu staat. Door deze reis in kaart te brengen, kregen we inzicht in knelpunten en wat inwoners had kunnen helpen om de stap naar schuldhulpverlening te zetten. Zo bleek de sociale omgeving ook een belangrijke rol te spelen in de stap naar schuldhulpverlening. Om die reden hebben we voor mensen in de omgeving handvatten gecreëerd voor het herkennen van deze problematiek en hoe zij iemand kunnen stimuleren om de stap naar hulp te zetten. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Help, weer een nieuw T-shirt gekocht!](https://tabularasa.nl/kennis/help-weer-een-nieuw-t-shirt-gekocht-over-impulsaankopen/) ## Over impulsaankopen Door Laura Detmar - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Help, weer een nieuw T-shirt gekocht! **We zitten alweer aan het eind van de tweede maand van 2018. Een goed moment om te kijken hoe het er met de goede voornemens voorstaat. Veel gehoorde voornemens zijn afvallen en geld sparen. Best moeilijk om vol te houden. Want soms kom je thuis van de winkel met een jurk die je niet nodig had, of met een zak chips terwijl je eigenlijk alleen avondeten wilde kopen. We doen het allemaal weleens: iets kopen wat eigenlijk niet op het lijstje stond. Deze impulsaankopen staan het bereiken van langetermijndoelen zoals 10 kilo verliezen of sparen voor een nieuwe bank in de weg. Waarom doen we precies impulsaankopen? En waarom vinden we het de ene keer zo makkelijk om de nieuwe collectie voorbij te lopen, terwijl we het de dag erop niet kunnen weerstaan? Dit heeft alles te maken met zelfbeheersing.** ### **Zelfregulatie** Zelfbeheersing vereist zelfregulatie. Zelfregulatie bestaat uit het zetten van een doel, het ondernemen van acties om het doel te bereiken en bijhouden hoe ver je van je doel bent. Bijvoorbeeld: je doel is minder uitgeven (alleen een broek kopen), daarom loop je in de eerste drie winkels snel voorbij de nieuwe collectie en direct naar de broeken. Dit proces kost mentale energie. Deze energie is niet oneindig en kan opraken. Als je je in een eerdere situatie moest beheersen, heb je in de volgende situatie dus minder mentale energie over. Hierdoor is het moeilijker je te beheersen in een daaropvolgende situatie. Vohs en Faber demonstreerden dit fenomeen aan de hand van twee experimenten1. In het eerste experiment verdeelden ze de deelnemers in twee groepen. Eén groep moest zijn gedachtes uitschrijven. De tweede groep kreeg dezelfde taak, maar werd ook geïnstrueerd om niet te denken aan een witte ijsbeer. Elke keer wanneer ze aan de witte ijsbeer dachten, moesten zij een kruisje op hun vel zetten. Na deze taak werd gekeken welke groep meer impulsaankopen deed. Dit bleek de tweede groep te zijn. In het tweede experiment werden er weer twee groepen gevormd. De eerste groep moest een tekst op natuurlijke manier voorlezen, de tweede groep moest een tekst voorlezen alsof ze een nieuwslezer waren of alsof ze het presenteerden aan een manager. Deze tweede groep deed meer impulsaankopen. De moeilijkheidsgraad van de voorgaande taak heeft in beide experimenten invloed op hoeveel impulsaankopen de deelnemers doen. Door de moeilijke taak hebben ze minder mentale energie voor zelfbeheersing. Een ander onderzoek dat dit aantoont, is het experiment van Shiv en Fedorikhin. Zij keken naar zelfbeheersing met betrekking tot (on)gezond eten. Deelnemers aan hun experiment moesten kiezen tussen een chocoladetaart en een fruitsalade. Eén groep moest terwijl de keuze werd aangeboden, een reeks van zeven getallen onthouden. De andere groep moest een reeks van twee getallen onthouden. Het onthouden van getallen kost mentale bronnen.  Wanneer de deelnemers beperkte bronnen hadden om informatie te verwerken (zeven cijfers onthouden), kozen ze vaker de chocoladetaart. Wanneer mensen genoeg mentale bronnen hadden om informatie te verwerken (twee getallen onthouden), kozen ze de fruitsalade2. Ook hier zie je dat hoe moeilijker de taak is, hoe moeilijker zelfbeheersing is, waardoor mensen vaker kiezen voor de ongezonde optie. Dus, om jezelf te kunnen beheersen, is het belangrijk dat je genoeg mentale energie hebt. Wanneer je een vermoeiende taak hebt uitgevoerd of aan het uitvoeren bent tijdens het winkelen, doe je sneller impulsaankopen. ### **Negatieve emoties** Je voelt je rot omdat je net ruzie hebt gemaakt met een vriend. Je hebt zin om naar huis te gaan, maar je moest nog even de stad in om een nieuwe broek te kopen. Ondanks dat je goede voornemen was om minder geld uit te geven, besluit je een nieuwe feestjurk te kopen. Op het moment zelf ben je er heel blij mee. Thuis aangekomen bedenk je je dat je al vier van dit soort jurken had hangen. Bovenstaand voorbeeld illustreert een andere oorzaak van het doen van impulsaankopen: het ervaren van negatieve emoties. In een poging om deze negatieve emoties te verminderen, doet men een impulsaankoop. Het wegnemen van de negatieve emoties op dat moment, is belangrijker dan het uiteindelijke doel bereiken in de toekomst3. Ook hier is zelfbeheersing belangrijk. In deze situatie is er sprake van een conflict tussen verlangens (om je minder slecht te voelen) en langetermijndoelen (geld besparen). Dit conflict ontstaat doordat je in aanraking komt met verleidingen: je liep langs het rek met mooie feestjurken bij de ingang waardoor je behoefte aan een nieuwe jurk werd geactiveerd4. ### **De inrichting van winkels** Naast het ervaren van negatieve emoties en een gebrek aan mentale energie, speelt de omgeving dus ook nog een rol op het doen van impulsaankopen. Als jij niet langs het rek met nieuwe jurken was gelopen, was je behoefte aan een nieuwe jurk niet geactiveerd. De inrichting van winkels is vaak gericht op het stimuleren van impulsaankopen, bijvoorbeeld via aangepaste verlichting of inrichting. Zo kan de verlichting gebruikt worden om je ogen op bepaalde producten te richten. Ook de aantrekkelijkheid van de displays en het gemak waarmee je door de winkel beweegt, stimuleren impulsaankopen5. ### **Hoe zorg ik dat ik dat T-shirt laat liggen?** Je doet impulsaankopen wanneer je negatieve emoties ervaart, of mentaal vermoeid bent en daardoor minder in staat tot zelfbeheersing. Volledig uitgerust boodschappen doen/gaan winkelen, lijkt dus een oplossing tegen het doen van impulsaankopen. Kortom: zorg ervoor dat je verleidingen vermijdt op je ‘kwetsbare’ momenten. Dit is jammer genoeg vaak lastig. Gelukkig zijn er nog een aantal andere dingen die je kan doen om te voorkomen dat je ten prooi valt aan de nieuwe collectie.  Zo kan je bijvoorbeeld je zelfbeheersing trainen. Sultan, Joireman en Sprott toonden aan dat het herhaaldelijk doen van cognitieve (stroop-taak) of fysieke oefeningen (twee weken lang alleen rechtop lopen en zitten) over een tijdsperiode van 2 weken, zorgde voor verhoogde zelfbeheersing en minder behoefte om impulsaankopen te doen6. Ook kan je het proces van zelfregulatie, belangrijk voor zelfbeheersing, makkelijker maken zodat je er minder mentale energie voor nodig hebt. Het opstellen van zogeheten ‘implementatie-intenties’ zorgt ervoor dat het zelfregulatieproces minder energie kost4. Deze implementatie-intenties worden als volgt geformuleerd: “Wanneer situatie X zich voordoet, vertoon ik gedrag Y”. In het winkelvoorbeeld is deze dan als volgt: “Wanneer ik een broek ga kopen in de H&M, vermijd ik de afdeling met de nieuwe collectie”7. Daarnaast is het goed als je doel sterk aanwezig is in de winkel. Stop bijvoorbeeld een herinnering aan je doel in je portemonnee: “Ik wil alleen een broek kopen”, “ik koop geen dingen die ik niet nodig heb” of “ik wil geld sparen voor ons nieuwe huis8”. ### **Glucose als geheim wapen** De algemene wijsheid dat je geen boodschappen moet gaan doen als je honger hebt, is ook zeker van toepassing op winkelen. Het is aangetoond dat de mate van zelfbeheersing gerelateerd is aan het glucoseniveau van het bloed. Wanneer je een taak hebt uitgevoerd waar zelfbeheersing voor nodig was, is je glucoseniveau gedaald en wordt zelfbeheersing moeilijker bij een vervolgtaak (9). Voor je gaat shoppen, is het dus belangrijk een hoog glucose niveau te hebben zodat je geen impulsaankopen gaat doen. Eet bijvoorbeeld een beetje druivensuiker, de meest pure vorm van glucose. Heb je dat niet in huis, dan zijn koolhydraatrijke producten ook een goede bron van glucose, zoals brood en pasta. Misschien is het niet gelukt om je aan je goede voornemens te houden. In maart gaat het je zeker lukken; met een buik vol druivensuiker en een rechte rug laat jij dat T-shirt de volgende keer liggen. #### **Referenties** \[1\] Vohs, K. D., & Faber, R. J. (2007). Spent resources: Self-regulatory resource availability affects impulse buying. _Journal of consumer research_, _33_(4), 537-547. \[2\] Shiv, B., & Fedorikhin, A. (1999). Heart and mind in conflict: The interplay of affect and cognition in consumer decision making. _Journal of consumer Research_, _26_(3), 278-292. \[3\] Kemp, E., & Kopp, S. W. (2011). Emotion regulation consumption: When feeling better is the aim. _Journal of Consumer Behaviour_, _10_(1), 1-7. \[4\] Hofmann, W., & Van Dillen, L. (2012). Desire: The new hot spot in self-control research. _Current Directions in Psychological Science_, _21_(5), 317-322. \[5\] Mohan, G., Sivakumaran, B., & Sharma, P. (2013). Impact of store environment on impulse buying behavior. _European Journal of Marketing_, _47_(10), 1711-1732. \[6\] Sultan, A. J., Joireman, J., & Sprott, D. E. (2012). Building consumer self-control: The effect of self-control exercises on impulse buying urges. _Marketing Letters_, _23_(1), 61-72. \[7\] Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions- Strong effects of simple plans. American psychologist, 54(7), 493 \[8\] Boekaerts, M., & Cascallar, E. (2006). How far have we moved toward the integration of theory and practice in self-regulation?. _Educational Psychology Review_, _18_(3), 199-210. \[9\] Gailliot, M. T., Baumeister, R. F., DeWall, C. N., Maner, J. K., Plant, E. A., Tice, D. M., … & Schmeichel, B. J. (2007). Self-control relies on glucose as a limited energy source: willpower is more than a metaphor. _Journal of personality and social psychology_, _92_(2), 325. \[10\] MacLeod, C. M. (1992). The Stroop task: The” gold standard” of attentional measures. _Journal of Experimental Psychology: General_, _121_(1), 12. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Het effect van Tinder op je hersenen](https://tabularasa.nl/kennis/it-s-a-match-het-effect-van-tinder-op-je-hersenen/) ## It’s a match! Door Sanne Grootveld - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Het effect van Tinder op je hersenen **Rode rozen, bergen chocolade en romantische diners bij kaarslicht: gisteren was het Valentijnsdag. Een mooie aanleiding om de moderne romantiek eens onder de loep te nemen. Want het gaat er tegenwoordig wel degelijk anders aan toe in datingland. Online dating en sociale media in het algemeen hebben namelijk een groot effect gehad op de gangbare manier van daten. Op dit moment gebruikt één op de drie vrijgezellen _Tinder_, _Happn_, _Inner_ _Circle_ of een ander online datingplatform5. In plaats van zoeken naar een leukerd in de kroeg, heb je nu honderden opties onder één knop. De drempel om de stoute schoenen aan te trekken en iemand mee uit te vragen, ligt online dan ook vele malen lager, zo blijkt uit onderzoek3. Die grote hoeveelheid aan keuzes is fijn, maar het levert ook stress op. Want hoe weet je zeker dat je de ‘leukste’ te pakken hebt?** ### **Eindeloos veel keus veroorzaakt stress** Mensen hebben graag het idee dat ze controle hebben over wat ze doen en welke keuzes ze maken. Daarom is het hebben van keuze over het algemeen ook iets positiefs. Supermarkten spelen hier bijvoorbeeld op in door de consument veel verschillende opties van dezelfde producten aan te bieden. Eindeloze keuzemogelijkheden voor smaken humus of potten pindakaas blijken echter niet eindeloos meer plezier op te leveren: er zit een limiet aan de hoeveelheid opties die een mens kan verwerken. Te veel keus veroorzaakt namelijk kortsluiting in het brein, zo is gebleken uit veelvuldig psychologisch onderzoek1. Dit wordt ook wel het te-veel-keuze-effect genoemd. En – je voelt het al aankomen-  dit effect treedt ook op wanneer je een keuze moet maken uit te veel leuke mannen of vrouwen. Iyengar en Lepper, de grondleggers van het onderzoek naar het zogeheten ‘te-veel-keuze-effect’, hebben verschillende experimenten gedaan om dit effect te onderzoeken. Zo werden bijvoorbeeld twee proefkraampjes in een supermarkt vergeleken: op het ene stonden zes verschillende soorten jam, op het andere vierentwintig. Er stopten meer mensen voor het kraampje met de grotere hoeveelheid keus, maar uiteindelijk kochten meer mensen iets van het kraampje met zes smaken. Dit effect trad niet alleen op bij het kopen van producten: studenten die op hun tentamen bonuspunten konden verdienen met een extra essay deden dat vaker en beter wanneer ze de keus hadden uit zes tegenover dertig onderwerpen1. ### **Verklaringen voor het te-veel-keuze-effect** Er zijn verschillende verklaringen voor het ontstaan van dit effect. Allereerst is je verlies bij meerdere opties altijd groter. Je kiest doorgaans voor één variant van een product; alle andere opties vallen hiermee per definitie af. Hoewel het enigszins afhankelijk is van je preferabele relatievorm, geldt dit voor de meeste mensen ook bij het kiezen van een partner. Dit wil dus zeggen dat je ontzettend veel geschikte partners moet laten gaan voor die ene man of vrouw. Ten tweede investeer je met veel keuzes ook meer in het keuzeproces: je hebt immers veel meer opties om af te wegen en te vergelijken. Hoe langer je dus bezig bent met _swipen_ en daten zonder succes, hoe meer je daardoor waarschijnlijk verwacht van degene voor wie je uiteindelijk kiest. Tot slot zorgt het hebben van veel alternatieven ervoor dat je onzekerder bent over de juistheid van je keuze. Was dit wel de beste match, of kan ik beter nog even verder kijken2? Het effect treedt daarbij sneller op bij complexe producten: hoe meer verschillende aspecten een product of dienst heeft, hoe groter de kans op kortsluiting in je brein. Als het al moeilijk is om uit vierentwintig verschillende soorten jam te kiezen, dan wordt de keus alleen maar ingewikkelder wanneer niet alleen de smaak maar ook de verpakking, prijs, geur en textuur per variant verschilt. Hier komt het probleem met (online) daten om de hoek kijken: de mens is zo mogelijk het meest ingewikkelde ‘product’ dat je je kunt voorstellen. De een is sportief, de ander hilarisch, een derde romantisch en de vierde bloedmooi. Hoe bepaal je nu welke eigenschap het zwaarst weegt? ### **De keuzeparadox** Het hebben van veel keus wordt in onderzoek vaak gelinkt aan een lagere consumptie. (Te) veel keus veroorzaakt namelijk het te-veel-keus-effect, wat je ervan weerhoudt om überhaupt iets aan te schaffen. De vraag is of dit ook opgaat voor daten en relaties. Oftewel: is het zo dat mensen die veel potentiële partners voorbij zien komen op apps als Tinder, ook minder snel een relatie aangaan? Het antwoord lijkt bevestigend: de zogeheten _millennials_(mensen geboren tussen 1981 en 2000) zijn minder snel geneigd om een ‘standaard’-relatie aan te gaan. Je bent niet meer óf vrijgezel óf in een relatie: er zit veel meer tussen7. Treffend hiervoor zijn de verschillende benamingen die (met name binnen de studentenwereld) voor verschillende relatiefasen bestaan. Waar je vroeger na drie keer zoenen verkering had, beland je tegenwoordig eerst in de scharrel-fase voordat je eventueel in een ‘prela’ terechtkomt. Deze kan dan uiteindelijk uitmonden in een heuse ‘rela’, ofwel: een relatie. Het paradoxale is dat mensen die veel keus hebben, vaak ontevredener blijken over hun uiteindelijke keuze2. Of dit ook opgaat voor moderne relaties is moeilijk te zeggen. Tenzij je er natuurlijk voor kiest helemaal niet te kiezen voor één persoon. Polyamorie (het hebben van meerdere partners) blijkt voor de generatie _millennials_ steeds gangbaarder te worden10. Of dit fenomeen nu voortkomt uit de overvloed aan keuzes of niet, het geeft je minder het gevoel dat je _moet_ kiezen voor één partner. ### **Ben je snel tevreden of streef je naar optimaal resultaat?** Wanneer je honderden opties binnen handbereik hebt en kwantiteit dus geen punt meer is, gaat het des te meer om de _kwaliteit_ van je keuze: hoe goed/interessant/leuk is de persoon die je kiest? Voor sommige mensen is dit een groter probleem dan voor anderen. In de psychologie wordt onderscheid gemaakt tussen _maximizers_ en _satisficers._ Mensen die tot die eerste groep behoren, hebben de natuurlijke drang om altijd voor het beste van het beste te gaan. Zij speuren website na website af voor de beste kwaliteit van dat ene product, en dan ook nog voor de laagste prijs. Satisficers zijn veel sneller geneigd een keuze te maken wanneer ze iets tegenkomen dat simpelweg aan hun criteria voldoet. Barry Swartz stelt in zijn boek dat maximizers over het algemeen minder gelukkig zijn dan satisficers6. Er is nog niet veel onderzoek naar het verband tussen maximizers en relaties, maar uit een van de eerste onderzoeken bleek dat maximizers minder tevreden zijn met hun relaties. Bovendien hadden zij meer kans om nooit te trouwen4. ### **De willekeur van de liefde** In het vinden van een partner zit nu eenmaal enige willekeur. Want als je niet toevallig naar dat feestje was gegaan waar zij ook was, had je haar nooit ontmoet. Of als je niet in de trein was gestapt maar de fiets had genomen naar dat ene familielid, was je hem nooit tegen het lijf gelopen. Datingapp _Happn_ is gebaseerd op dit toevalsprincipe: je ziet alleen mensen op je scherm voorbijkomen met wie je je pad hebt gekruist. Deze willekeur vinden we enerzijds romantisch: ‘had het dan toch zo moeten zijn?’ Anderzijds veroorzaakt het twijfel: hoe weet ik of er niet een beter exemplaar rondloopt? Hoewel dit natuurlijk kan spelen in alle relaties, wordt dit principe versterkt door online dating. Die andere exemplaren zijn namelijk binnen handbereik. Online dating veroorzaakt keuzestress, zo blijkt uit bovenstaande. Maar dat wil niet zeggen dat er geen succesverhalen zijn over deze moderne manier van de liefde vinden; 14 procent van alle Nederlandse stellen kent elkaar namelijk via internet7. Online daten resulteert dus wel degelijk in serieuze relaties. En, niet geheel onbelangrijk: de eerste Tinderbaby’s zijn een feit9. Happy swiping! #### **Referenties** \[1\] Iyengar, S. S., & Lepper, M. R. (2000). When choice is demotivating: Can one desire too much of a good thing?. _Journal of personality and social psychology_, _79_(6), 995. \[2\] Greifeneder, R., Scheibehenne, B., & Kleber, N. (2010). Less may be more when choosing is difficult: Choice complexity and too much choice. _Acta psychologica_, _133_(1), 45-50. \[3\] Heino, R. D., Ellison, N. B., & Gibbs, J. L. (2010). Relationshopping: Investigating the market metaphor in online dating. _Journal of Social and Personal Relationships_, _27_(4), 427-447. \[4\] Love, R. W. B. (2009). _Maximizing and relationships_ (Doctoral dissertation). \[5\] Scheibehenne, B., Greifeneder, R., & Todd, P. M. (2009). What moderates the too‐much‐choice effect?. _Psychology & Marketing_, _26_(3), 229-253. \[6\] Schwartz, B. (2009). The paradox of choice. [\[7\] https://nos.nl/artikel/2211168-online-daten-wat-als-er-na-de-volgende-swipe-een-leukere-match-is.html](https://nos.nl/artikel/2211168-online-daten-wat-als-er-na-de-volgende-swipe-een-leukere-match-is.html) [\[8\] https://www.folia.nl/opinie/116864/op-zn-duits-liefdesangst](https://www.folia.nl/opinie/116864/op-zn-duits-liefdesangst) [\[9\] https://www.volkskrant.nl/magazine/van-it-s-a-match-naar-we-krijgen-een-baby~a4246573/](https://www.volkskrant.nl/magazine/van-it-s-a-match-naar-we-krijgen-een-baby~a4246573/) \[10\] [https://www.volkskrant.nl/magazine/zo-is-het-om-meerdere-geliefden-tegelijk-te-hebben~a4540360](https://www.volkskrant.nl/magazine/zo-is-het-om-meerdere-geliefden-tegelijk-te-hebben~a4540360) [\[11\] https://www.fastcompany.com/3054871/whats-your-tinder-score-inside-the-apps-internal-ranking-system](https://www.fastcompany.com/3054871/whats-your-tinder-score-inside-the-apps-internal-ranking-system) ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kedeng kedeng Sssst ssssst – over rumoer in de stiltecoupé](https://tabularasa.nl/kennis/kedeng-kedeng-sssst-ssssst-over-rumoer-in-de-stiltecoupe/) Door Daniëlle Broeze - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Kedeng kedeng Sssst ssssst – over rumoer in de stiltecoupé **_‘NEE, JE MOET GEWOON JE BEK HOUDEN STOM WIJF!’_. Wanneer je op Youtube zoekt naar ‘ruzie stiltecoupé’ zal je je verbazen over de hoeveelheid aan filmpjes met fikse ruzies tussen lawaaierige reizigers en stiltezoekers. 42% van de treinreizigers geeft aan zich te ergeren aan geluid van hun medereizigers (1). Er wordt veel over geschreven en geklaagd, maar een oplossing is nog niet in zicht. Een paar jaar geleden heb ik mij met een groep studenten van mijn toenmalige master aan dit probleem gewaagd.** ### **Onderzoek naar overtreders** De overlast in de stiltecoupé wordt veroorzaakt door grofweg twee groepen ‘overtreders’. Je hebt mensen die _onbewust_ praten in de stiltecoupé, omdat ze niet doorhebben dat ze in de stiltecoupé zitten. Daarnaast heb je mensen die _bewust_ in de stiltecoupé praten – zij zien het belang van de stiltecoupé niet in of gaan gewoon graag tegen de regels in. De bewuste overtreder is moeilijk te beïnvloeden. Er zijn altijd mensen die zich niet aan regels willen houden en zich aan geen enkele norm committeren. Daarom hebben we ons eerst gefocust op de onbewuste overtreder. Om te kijken hoe groot deze groep is hebben we in gele NS-hesjes vragenlijsten uitgedeeld in de stiltecoupé. We hebben onder andere de volgende vragen gesteld: ‘Bent u zich ervan bewust dat u in de stiltecoupé zit?’ 90% was zich hiervan bewust. Op zich geen slecht percentage, maar één op de tien reizigers weet dus blijkbaar niet dat zij in een stiltecoupé hebben plaatsgenomen – zij zullen gewoon hun telefoon opnemen wanneer zij worden gebeld. De volgende vraag was: ‘Wanneer u zich ervan bewust bent: bent u opzettelijk in de stiltecoupé gaan zitten?’ Hier antwoordde 47% (!) van de respondenten dat dat niet het geval was. Zij hadden achteloos plaatsgenomen, en kwamen er pas tijdens de reis achter dat het een stiltecoupé was. Deze mensen kunnen er in alle onschuld voor zorgen dat de stiltecoupé rumoerig is. Zeker wanneer zij niet alleen reizen. ### **Bewuste interventie: herkenbaarheid is essentieel** Dit onderzoek gaf ons waardevolle informatie. Bijna de helft van de mensen in de stiltecoupé gaat daar niet opzettelijk zitten. Dit betekent dat de zichtbaarheid van de stiltecoupé  sterk moet worden verbeterd, alleen STILTE-stickers op de ramen zijn niet genoeg. Reizen kan bovendien, zeker in de spits, stressvol zijn waardoor mensen deze signalen makkelijker missen. Daarom is het extra van belang dat de stiltecoupés duidelijk zijn aangeven. Dit kan door het logo van de stiltecoupé op meer strategische plekken te plaatsen, zoals op de deur van de coupé of op de hoofdkussens van de stoelen. Idealiter is de stiltecoupé niet alleen bezaaid met stiltelogo’s, maar heeft deze een compleet ander interieur dan de reguliere coupé. Bijvoorbeeld door een andere kleurstelling, een bibliotheek-uitstraling, of leeslampjes. Afgelopen week reisden twee collega’s in de trein en troffen het volgende logo aan: Mijn collega’s namen al pratend plaats – dit is immers niet het stiltecoupé logo, en er staat ook geen STILTE langs het raam, dus dan zou het wel mogen toch? Al snel ontstond er verwarring in de coupé. Een andere reiziger vroeg hen of dit de stiltecoupé was. ‘Nee mevrouw, dit is niet de stiltecoupé’, antwoordden mijn collega’s. Even later kwam er echter een conducteur langs die hen erop wees dat het wél een stiltecoupé betrof, en hen vroeg ergens anders te gaan zitten. Hoe zit dit? NS heeft afgelopen jaar een ‘werk- en rustcoupé’ geïntroduceerd. Dit is een plek waar je kan werken, rusten en zachtjes praten zonder anderen te storen. Deze nieuwe coupé is nog bij weinig mensen bekend. Tevens is het voor mensen lastig zich aan deze regel te houden – ‘zachtjes praten’ is immers een grijs gebied. Al met al was het een rumoerige reis in de ‘werk – en rustcoupé’. Dit kan worden voorkomen door duidelijk te communiceren en logische iconen te gebruiken. Mijn collega’s waren hier in al hun naïviteit de onbewuste overtreders. ### **Onbewuste beïnvloeding: Stilte in het donker** Maar ik hoor u denken: met een duidelijk herkenbare stiltecoupé heb je nog geen oplossing voor de bewuste overtreders. En inderdaad, het maakt hen niet uit dat zij in de stiltecoupé zitten, of ze vinden het misschien juist leuk om bewust herrie te maken. In deze situatie, waar je mensen moeilijk kan aanzetten tot bewuste gedragsverandering, is onbewuste beïnvloeding het meest kansrijk. Ook hier hebben we tijdens het onderzoek over nagedacht. Mensen passen hun gedrag onbewust aan hun omgeving aan (2), en hier kunnen we gebruik van maken. Onderzoek liet al eens zien dat een bibliotheek-setting mensen ertoe aanzet stil te zijn in de trein, omdat mensen een bibliotheek associëren met stilte (3). Een nog eenvoudiger en directere aanpassing is het dimmen van de lampen. Dit maakt mensen onbewust kalmer en stiller (4). Het is evolutionair bepaald dat ons energieniveau daalt wanneer de schemer inzet – je wordt kalmer en meer ontspannen. Van dit mechanisme kan gebruik worden gemaakt om rust in de stiltecoupé te creëren. Mensen zijn trouwens ook minder snel geïrriteerd wanneer zij in een gedimde omgeving zijn. Dus als er toch geluid wordt gemaakt, zal dit in een omgeving met gedimd licht minder vaak leiden tot hevige ruzies (4). Het moet overigens niet zo donker zijn dat je niet meer kunt lezen. En voor wie bang is in een  coupé met minder licht niet meer goed te kunnen werken, onderzoek laat zien dat een gedimde omgeving juist een positief effect heeft op prestatie bij taken die kalmte en concentratie vereisen (5). Een coupé met gedimd licht zou misschien gecombineerd kunnen worden met leeslampjes, dan verhoog je direct de herkenbaarheid van de coupé én creëer je een bibliotheeksfeer. Zoals altijd staan de beste stuurlui aan wal: we werken niet bij NS en hebben ons idee nooit daadwerkelijk getest. Maar onze conclusie toentertijd was: maak de stiltecoupé duidelijk herkenbaar, en het liefst wat donkerder, zodat we [dit](https://www.youtube.com/watch?v=BfP1iUwoBiI) soort filmpjes minder vaak tegen gaan komen. #### **Referenties** \[1\] Jansen, A. (2012). Twitter, NS-ergernissen en irritante medereizigers. Retrieved from   [https://www.rover.nl/actueel/444-twitter-ns-ergernissen-en-irritante-medereizigers](https://www.rover.nl/actueel/444-twitter-ns-ergernissen-en-irritante-medereizigers) \[2\] Steg, L. (2013). Environmental psychology: an introduction. Hoboken, NJ: Whiley-Blackwell. \[3\] Jing Xu, A., & Labroo, A. (2014). Incandescent affect: Turning on the hot emotional system with   bright light. Journal of Consumer Psychology, 24 (2), 207–216 \[4\] Aarts, H., & Dijksterhuis, A. (2003). The silence of the library: environment, situational norm, and social behavior. _Journal of personality and social psychology_, _84_(1), 18. \[5\] Huiberts, L. M., Smolders, K. C. H. J., & De Kort, Y. A. W. (2015). Shining light on memory: Effects of bright light on working memory performance. _Behavioural brain research_, _294_, 234-245. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kun je bouwen op vertrouwen?](https://tabularasa.nl/kennis/kun-je-bouwen-op-vertrouwen/) Door Bert Pol [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/28935139cc/c_kun-je-bouwen-op-vertrouwen.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Kun je bouwen op vertrouwen? **Afgaand op berichten in de media is het beroerd gesteld met het vertrouwen van burgers in overheid en politiek. Er gaat vrijwel geen week voorbij zonder dat in kranten of televisieprogramma’s gemeld wordt dat het vertrouwen in de overheid, de regering, de premier, de politiek, of de GGD gedaald is. De meldingen gaan vaak vergezeld van cijfers uit een opiniepeiling1. Dat klinkt alarmerend, maar wat zegt het nu eigenlijk?** Betekent het, om een voorbeeld te geven, dat de Nederlanders die aangaven minder vertrouwen in Willem-Alexander te hebben, vinden dat we van de monarchie af moeten nadat de koning met zijn gezin voor een vakantie naar Griekenland was vertrokken terwijl de regering iedereen met klem had verzocht de herfstvakantie in eigen land door te brengen2? Of dat Rutte uit zijn ambt moet worden gezet als na de afkondiging van nieuwe beperkende maatregelen het aantal mensen dat het oneens is met het coronabeleid van het kabinet sterk gestegen is? Of is er iets anders aan de hand? ### **Betekenis ontstaat in dagelijks taalgebruik** In zijn _Philosophische Untersuchungen_3 laat Wittgenstein overtuigend zien dat de betekenis van talige uitingen ontstaat in het dagelijks taalgebruik, afhankelijk van de context waarin zij worden gebruikt. De betekenis van woorden willen beperken, bijvoorbeeld in een omschrijving in een woordenboek, is een onvruchtbare benadering. Ook als je alle betekenissen die je in het dagelijks taalverkeer hebt kunnen vinden op een rij zet en zegt dat dit de betekenisvarianten zijn, dan is dat niet wat Wittgenstein beoogt in zijn _Philosophische Untersuchungen_. De betekenissen zijn namelijk in principe oneindig. Er kunnen en zullen steeds nieuwe (werk-, leef- of leer)gemeenschappen ontstaan die in principe in iedere nieuwe context betekenissen aan woorden verlenen die passen bij die specifieke context in die specifieke gemeenschap. Wittgenstein introduceert de term _taalspelen_ voor het taalgebruik en de betekenis daarvan4. Van een taalspel is sprake als twee of meer mensen om en nabij eenzelfde specifieke betekenis geven aan woorden en combinaties van woorden in een bepaalde context. (Volledigheidshalve: ook gelaatsuitdrukking, lichaamshouding en intonaties ziet hij daarbij als taal). Het taalspel kent net als andere spelen spelregels, maar in Wittgensteins taalspelen zijn ze uit de aard der zaak niet geëxpliciteerd en geformaliseerd. De leden van een groep met een gemeenschappelijke cultuur of activiteiten, begrijpen de betekenis in de context van het gebruik. Bij wie niet in die werk- of leefgemeenschap participeert, ligt onbegrip of misinterpretatie op de loer. De betekenis van uitingen is daarbij nauw verbonden met de gelijktijdige handelingen bij dat spreken en handelen in de gegeven setting. Van Bendegem, emeritus hoogleraar filosofie aan de universiteit van Gent, geeft het illustratieve voorbeeld van iemand die je op straat aanspreekt met de vraag: hebt u de tijd?5 Dan kan diegene ‘jazeker’ zeggen en meteen doorlopen, maar de meeste mensen zullen begrijpen dat jij wil weten _hoe laat_ het is. En niet dat je er nieuwsgierig naar bent of de aangesprokene zelf wel of niet weet hoe laat het is. Dat blijkt uit je houding, kleding, mimiek en de plaats van handeling. Dat taalspel zou je dan ‘op straat aan een onbekende vragen hoe laat het is’ kunnen noemen. Stap je na haar lezing op een vooraanstaande geleerde in je vakgebied of professie af met de vraag of zij misschien even de tijd heeft, dan is de kans klein dat het antwoord luidt: jawel, het is vijf over tien. Dat taalspel is dan het beginnen van een conversatie. Vraagt een man aan de bar van een hotel aan een aantrekkelijke dame of zij de tijd heeft, dan kan dat weer een andere betekenis hebben, waarschijnlijk verraden door de manier waarop de man in kwestie zich presenteert. Hij kan het taalspel trachten te spelen van flirten, wat door de dame in kwestie wel of niet herkend wordt (wat niet wil zeggen dat ze op de avances ingaat: doet ze dat niet dan kan dat ook deel uitmaken van hetzelfde taalspel). Ze kan het taalspel echter ook niet herkennen, bijvoorbeeld omdat ze uit een ander land met een andere (flirt)cultuur komt, en veronderstellen dat de man echt de tijd wil weten omdat hij ergens heen moet. Als een taxichauffeur vraagt of je tijd hebt, dan zal dat nog weer een andere betekenis kunnen hebben. Bijvoorbeeld: of je veel haast hebt en hij de kortste route naar het station moet nemen, die wel veel stoplichten heeft en enige kans op oponthoud, of liever een wat langere route die zelden oponthoud geeft, zodat de rit waarschijnlijk iets langer duurt, maar je er wel vrij zeker van bent dat je de trein van 11.35 uur zal halen. In dat geval is het taalspel informatie inwinnen over hoeveel tijd en/of haast iemand heeft die een taxi neemt. ### **Vertrouwen en taalspelen** Ook _vertrouwen_ krijgt betekenis afhankelijk van het taalspel waarin de deelnemers van dat taalspel het woord begrijpen. Die betekenissen kunnen in meer of mindere mate van elkaar verschillen, zoals in de volgende voorbeelden: - “Heb jij er vertrouwen in?” De gebruikscontext is die waarin een medewerker van de belastingdienst een collega met een misprijzend gezicht op de aanvraag van een toeslag wijst. In een samenwerkend team behandelaars is de kans groot dat zijn collega dat interpreteert als een moreel oordeel. - “Ik vertrouw het toch niet.” De gebruikscontext is hier die van een vrouw die naar de lucht kijkt als ze op het punt staat naar de bakker te lopen. De betekenis die haar echtgenoot aan haar woorden geeft, is dat ze eraan twijfelt of ze een paraplu zal meenemen. Niet dat ze bang is dat haar op straat iets zal overkomen. - “Vertrouw jij die lui?” De gebruikscontext is die waarin een filiaalmanager van een supermarktketen met haar assistent bespreekt of ze om half twee wel of niet medewerkers zullen vrijhouden om de schappen aan te vullen. De bevoorrading moet namelijk om één uur komen. In die context is de kans groot dat haar assistent de uitspraak niet opvat als een gebrek aan vertrouwen in de eerlijkheid van de expeditie-afdeling. Mogelijk als weinig geloof in de planningscompetentie van de afdeling. Of aan stiptheid van chauffeurs. De betekenis die aan _vertrouwen_ gegeven kan worden, kent in bovenstaande voorbeelden dus allerlei dimensies, uiteenlopend van een morele tot twijfel aan de weersvoorspelling en de competentie van collega’s. De betekenis van vertrouwen hangt af van het specifieke taalspel. Respectievelijk je ongenoegen over derden delen met collega’s, je mening over iets onbelangrijks toetsen en cynische opmerkingen maken. ### **Vragen over vertrouwen zonder een kader van een taalspel** Het probleem bij uitspraken over vertrouwen in de minister-president, het kabinet of de koning is dat het volkomen onduidelijk is wat afnemend of groot vertrouwen nu eigenlijk inhoudt als de kwalificaties niet in een context geplaatst zijn. En als de consequenties in termen van gedrag er niet bij gegeven worden. Als de uitspraak is dat het vertrouwen in de koning fors is gedaald in de loop van 2021, vinden degenen die desgevraagd aan het eind van het jaar hebben aangegeven weinig vertrouwen in hem te hebben hem dan een schurk of een corrupte figuur? Waarschijnlijker is dat zij bij hun antwoord het woord _vertrouwen_ de betekenis hebben gegeven dat zij de handelwijze van de vorst niet gelukkig vonden, of onverstandig. Is dat een oordeel over een vergrijp? Het lijkt eerder iets te zeggen over de populariteit die aan het begin van het jaar groter was dan aan het eind van het jaar. En als opiniepeilingen aangeven dat het vertrouwen in de premier en de minister van Volksgezondheid is gedaald na dreigende gedragsbeperkende maatregelen voor wie zich niet heeft laten vaccineren tegen corona, wat zegt dat dan? Het wil niet zeggen – het is in ieder geval niet duidelijk – dat iedereen die aangeeft weinig of matig vertrouwen te hebben in de bewindspersonen, vindt dat zij gewetenloze schurken zijn en berecht moeten worden. Naar wat het dan wél zegt, is het gissen. Dat ze liever mildere maatregelen hadden gewenst, dat ze het moeilijk vinden dat mensen met bezwaren tegen vaccinatie uitgesloten dreigen te worden van activiteiten, dat ze vinden dat het niet makkelijk genoeg wordt gemaakt om je te laten vaccineren? ### **Is het haarkloverij?** Is het erg dat het begrip _vertrouwen_ door de wijze van vragen een connotatie krijgt van _ondeugdelijk_, zonder enige nuancering? Dat is toch wel bezwaarlijk. Het wekt de suggestie dat ons land een puinhoop is die wordt veroorzaakt door een overheid die niet het goede met de inwoners voorheeft. Erger: die minachtend is naar inwoners en hen behandelt zoals het de overheid het beste uitkomt. Of nog erger: die zich zo gedraagt dat je niet meer zeker bent van je vrijheid of zelfs niet van je leven. We beschadigen er niet alleen bestuurders mee, het vreet zelfs het fundament van onze samenleving aan, omdat het de emoties versterkt of oproept. En het aan kan zetten tot destructief gedrag of het goedkeuren of gedogen daarvan door anderen. Hoe meer je leest en hoort dat het vertrouwen in bewindspersonen sterk gedaald is, hoe geloofwaardiger dat wordt. En hoe makkelijker er het etiket van ethische ondeugdelijkheid aan hen gaat kleven. In opiniepeilingen zou het daarom bijzonder wenselijk zijn als men de conclusie (gebrek aan) vertrouwen niet meer klakkeloos gebruikt, alsof de respondenten allen hetzelfde zouden bedoelen met hun antwoorden. En dat de wijze van vraagstelling wordt heroverwogen6. In de communicatiewereld ten slotte is ook nogal eens te horen dat ‘de burgers de overheid niet meer vertrouwen’. Daar moeten we voorzichtig mee zijn. En aangeven ten aanzien waarvan, in welke context en in welke groep dat gezegd wordt. De vraagstelling in de opiniepeilingen die de rijksoverheid zelf laat verrichten om te zien hoe beleid en maatregelen vallen, is niet bekend. Het lijkt in elk geval de moeite waard om je als opdrachtgever weer eens te buigen over de wijze van vraagstelling om te voorkomen dat onbesuisde conclusies worden getrokken over ‘het vertrouwen van de burger’. #### Referenties \[1\] Bijvoorbeeld opiniepeilingen in opdracht van EenVandaag of Nieuwsuur (zie noot 2). \[2\] “Het vertrouwen in koning Willem-Alexander is vorig jaar flink gedaald. In april 2021 had nog 76 procent van alle Nederlanders tamelijk veel of veel vertrouwen in de koning, in december 2021 was dat nog maar 47 procent. Nederlanders zijn ook minder tevreden over het functioneren van de koning. In april 2021 was 67 procent (heel) tevreden met het functioneren van Willem-Alexander, nu is dat nog 51 procent. Dat blijkt uit een enquête van onderzoeksbureau Ipsos, in opdracht van Nieuwsuur. Uit de afgenomen vragenlijsten blijkt dat het aandeel burgers dat (zeer) ontevreden is over het functioneren van de koning ook omhoog is gegaan. Dat was eerst slechts 3 procent, nu is dat 14 procent.” [https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2362328-vertrouwen-in-koning-fors-gedaald](https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2362328-vertrouwen-in-koning-fors-gedaald). Geraadpleegd 9 januari 2022. \[3\] Philosofische Untersuchungen verscheen in 1953. In 2022 verscheen een nieuwe Nederlandse vertaling: Filosofische onderzoekingen. Amsterdam: Boom 2022. Eveneens in 2022 verscheen bij uitgeverij Boom: Bert Keizer. Leven en werk van Ludwig Wittgenstein. Voor een bespreking van de Filosofische onderzoekingen, zie p. 87 e.v. Een even compacte als heldere bespreking van Wittgensteins werk geeft Martin Stokhof, Ludwig Wittgenstein. In: Keestra, M. (red.) (2000). Tien westerse filosofen. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds. p. 165 e.v. Zeer de moeite waard is ook: Jean-Paul van Bendegem. De filosofie van Wittgenstein. Een hoorcollege over zijn werken Tractatus Logico-Philosophicus en Filosofische Onderzoekingen. Home Academy: 2020. \[4\] Zie Filosofische onderzoekingen (2022), passim. Over zijn eerste uiteenzetting over wat hij bedoelt met het begrip taalspelen, zie paragraaf 23 en 24. \[5\] Van Bendegem. a.w. \[6\] Over de manier waarop het concept vertrouwen vaak gemeten wordt, valt ook uit sociaalwetenschappelijk oogpunt nog het nodige te zeggen. In het bestek van dit artikel kan daar op deze plaats verder niet ingegaan worden. Maar kort door de bocht, is het zo dat als niet duidelijk is wat je precies meet, de interne validiteit ernstig tekortschiet (de uitkomsten mogen dan vanzelfsprekend niet gegeneraliseerd worden). **Dit artikel verscheen in nr. 1 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Life-changing experience? Hét moment voor gedragsverandering!](https://tabularasa.nl/kennis/life-changing-experience-het-moment-voor-gedragsverandering/) Door Ansâr Ahmadali - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Life-changing experience? Hét moment voor gedragsverandering! **Stel: je gaat een nieuwe auto kopen. Sterker nog, je bent bij de dealer om de verkoop rond te maken. De verkoper, een uiterst vriendelijke man, neemt met jou de optielijst door. Behalve lichtmetalen velgen, automatische airconditioning, een zelfdimmende achteruitkijkspiegel en IsoFix aansluitingen op de achterbank prijkt er ook een _state of the art_ audiosysteem hoog in de top 5 van meest afgenomen accessoires. Niet echt iets wat je nodig hebt, maar wel leuk natuurlijk. Tien minuten later ben je de trotse bezitter van een spiksplinternieuwe Skoda Octavia, mét een geluid waar je u tegen zegt.** ### **Wat is hier gebeurd?** Wat is hier gebeurd? De auto kost 28.000 euro. Het audiosysteem 2.000 euro. 2.000 euro op zich is een groot bedrag, zeker voor een veredelde radio met luidsprekers. Maar ten opzichte van het totaalbedrag van de auto is het nog geen 10%, waardoor de 2.000 euro ineens een stuk minder heftig klinkt. Dat deze relatief kleine aankoop snel wordt gemaakt, kan verklaard worden door het contrasteffect. Attitudes en gedrag kunnen namelijk worden beïnvloed door te spelen met het referentiepunt van de doelgroep ten aanzien van een onderwerp. In een onderzoek van wetenschapper Frank R. Kardes is geëxperimenteerd met het contrast-effect. Een aantal mannen moest een oordeel geven over de schoonheid van een vrouw. De ene groep zag de afbeelding van de vrouw nadat ze eerst naar een aflevering van een televisieserie rondom een paar sexy dames gekeken hadden. De andere groep zag de afbeelding van de vrouw nadat ze op een saaie natuurdocumentaire waren getrakteerd. De mannen in de eerste groep beoordeelden de vrouw als beduidend minder knap en aantrekkelijk dan die in de tweede groep. De twee films fungeren hier als respectievelijke referentiepunten. Het oordeel over het uiterlijk van de vrouw contrasteert in de situatie waarin de film met de sexy dames tot referentiepunt is gemaakt (1). In het voorbeeld van de auto gaat het eerst over een heel hoog geldbedrag, in vergelijking waarmee het op zichzelf niet geringe bedrag voor de accessoires laag lijkt. Slimme verkopers, zoals de Skodadealer, weten dat dit soort principes ons aankoopgedrag kunnen beïnvloeden. Maar ook de overheid kan op een maatschappelijke verantwoorde manier de inzichten van dit krachtige psychologische mechanisme in haar communicatie naar burgers toepassen. ### **“Life-changing experience”** Hoe? Laat ik dit keer mijn eigen situatie als voorbeeld nemen. Mijn vriendin en ik zijn in blijde verwachting van een baby. Je zou misschien denken dat we het, naast onze bestaande bezigheden als werk en hobby’s, al druk genoeg hebben met het huis op orde brengen, de baby-uitzet, bezoeken aan de verloskundige, nadenken over het juiste type maxi-cosi en kinderwagens (eventueel met rubberen banden in plaats van schuim)? Toch viel het ons laatst op dat we het de afgelopen weken veel vaker dan voorheen hebben over het omlaag brengen van de gasrekening, minder vlees eten, het scheiden van afval en de eventuele overstap naar een duurzame bank. Zie daar het contrasteffect. De komst van een kind en alles wat daarbij komt kijken betekent al zoveel verandering, dat een apart bakje voor de aardappelschillen ook niet zoveel meer voorstelt. Het interessante hieraan is dat de meeste ‘life-changing experiences’, zoals verhuizen, een kind krijgen of starten met een nieuwe baan door de overheid uitstekend geregistreerd worden. Zo weet een gemeente precies wanneer iemand in de gemeente komt wonen, of binnen de eigen gemeente verhuisd is. Volgens de principes van het contrast-effect een uitstekend moment om het te hebben over duurzame maatregelen voor de woning, omgekeerd inzamelen, brandveiligheid of inbraakpreventie. Belangrijk hierbij is wel dat het om vergelijkbare eenheden gaat. Dus veranderen van woning tegenover zaken die spelen in en om de woning (in het voorbeeld van de auto: veel euro’s tegenover weinig). Dit luistert nauw. Een foutieve toepassing van het contrast-effect kan er toe leiden dat een averechts effect wordt bereikt2. ### **Kans voor beïnvloeding gedrag** Waarom zou de overheid niet meer en slimmer gebruik maken van dit soort cruciale momenten in de levens van burgers. Bijvoorbeeld door aan te bieden bij mensen langs te gaan om ze tekst en uitleg te geven over de hiervoor genoemde onderwerpen en omstandigheden te creëren waarin een duurzame gedragsverandering op kan treden. Dat kan een stuk effectiever zijn dan alleen een envelop met de gemeentegids met een voorgeproduceerd briefje van de burgemeester die je welkom heet in zijn of haar woonplaats. Heel sympathiek natuurlijk, maar er is meer maatschappelijk voordeel te halen3. #### **Referenties** \[1\] _Pol, Swankhuisen, 2013_ “Nieuwe aanpak in overheidscommunicatie” \[2\] _Pol, 2008 “_[Tussen professoren en professionals](https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0ahUKEwiN-PKu3ILaAhUsIsAKHawtC-AQFggsMAE&url=https://www.onderzoek.hu.nl/~/media/sharepoint/lectoraat%20overheidscommunicatie/2008/fcj_0805_tussen_professoren_en_professionals_bert_pol.pdf&usg=AOvVaw3wE73GY6ayeqM4PUll3od9)” \[3\]  [https://www.goeree-overflakkee.nl/portal/overzicht-nieuwsberichten\_43553/item/welkomstpakket-nieuwe-inwoners-goeree-overflakkee\_143131.html](https://www.goeree-overflakkee.nl/portal/overzicht-nieuwsberichten_43553/item/welkomstpakket-nieuwe-inwoners-goeree-overflakkee_143131.html) ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad](https://tabularasa.nl/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad/) Door Sanne Tolen - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad **Bij Tabula Rasa hebben we een vrij ongewone naam. We zijn zelfs een keer gebeld met de vraag of we een Indische rijsttafel konden verzorgen. Wat we overigens best willen doen, maar niet echt onze expertise is. Tabula Rasa is Latijn voor ‘onbeschreven blad’. Die naam kozen we omdat we ons werk zo benaderen: met een open blik en zonder vooraf ingevulde antwoorden.** #### Luisteren is de kern van ons werk Eén van de dingen die wij het liefste doen, is in gesprek gaan met de doelgroep. Deze gesprekken vormen de kern van ons werk. Dat doen we om hen op de juiste manier te bereiken en effectiviteit te garanderen. Dat vraagt om meer dan alleen vragen stellen: het vraagt om écht luisteren. Want als we positief gedrag willen stimuleren, moeten we weten hoe de doelgroep over het onderwerp en over hun eigen gedrag denkt. #### RASA: hoe je echt luistert in een gesprek Er bestaan veel luistertechnieken, maar in 2011 introduceerde Julian Treasure er eentje die wel erg goed bij ons past. In zijn TED-talk “_[5 ways to listen better](https://www.youtube.com/watch?v=cSohjlYQI2A)_” bespreekt hij voor het eerst zijn acroniem RASA. What’s in a name. Het acroniem RASA is een ezelsbruggetje om vier aspecten van luisteren goed te onthouden. Als je dit doet, luister je volgens Treasure actiever, aandachtiger en met meer empathie. Dat is ontzettend verfrissend in een tijd waarin toch vooral geluisterd wordt om te kunnen reageren. Je hoeft deze techniek natuurlijk niet altijd te gebruiken, maar het helpt wel. Zelfs in gesprekken met vrienden, familie, zakelijke relaties en klanten. Als je, zakelijk of privé, oprechter naar mensen wil luisteren, kan je dit geheugensteuntje gebruiken. #### **Waar staat RASA voor?** RASA bestaat uit vier stappen die samen actief en empathisch luisteren ondersteunen1,2,3: **R**eceive: Je stelt je open om de boodschap van de ander echt binnen te laten. Om dit te doen luister je met volle aandacht, zonder te onderbreken of alvast je reactie te formuleren. **A**ppreciate: Je laat merken dat je luistert, verbaal en non-verbaal. Denk bijvoorbeeld aan knikjes, hummen en een glimlach. Dit is niet bedoeld als goedkeuring, maar als erkenning: je waardeert dat de ander dit met je deelt. Als de spreker je niet ziet (bijvoorbeeld aan de telefoon), zijn de geluidjes die je maakt uiteraard extra van belang. **S**ummarize: Nadat de ander klaar is met vertellen, herhaal je in je eigen woorden wat er is gezegd. Zo laat je zien dat je hebt begrepen wat er werd bedoeld en geef je ruimte om misverstanden te corrigeren. Het woord ‘_dus’_ is hierin vaak een logisch startpunt, om aan te geven dat je gaat samenvatten. Deze stap speelt een sleutelrol in de RASA-luistertechniek: het maakt je luisteren zichtbaar voor de spreker.  **A**sk: Na je samenvatting stel je open vragen om je verder te verdiepen. Daarbij is het belangrijk dat je oprecht geïnteresseerd blijft in het antwoord. Het RASA-luisteren begint daarbij steeds opnieuw. #### **Goed luisteren begint niet pas tijdens het gesprek** Goed luisteren begint al ver voor de eerste vraag wordt gesteld en stopt niet bij de laatste vraag. In elke fase kiezen we bewust voor een open houding, met aandacht voor de context, het gedrag en de persoon die we spreken. * * * **Voor het gesprek: met wie** Een belangrijke voorbereiding van goed luisteren is zorgvuldig kiezen wie je een stem geeft. Want wie je uitnodigt, bepaalt welk geluid je zult horen. En wie je niet uitnodigt, zal je zeker niet horen. Het is dus belangrijk om na te denken over welke perspectieven vertegenwoordigd moeten worden, welke ervaringen nog niet gehoord zijn en welke stemmen normaliter ondergesneeuwd raken. Als je alleen de meest bereikbare mensen spreekt, hoor je vooral echo’s van dat wat je al wist. Mede hierom is het goed om je van tevoren vast goed in te lezen in het gedrag waar je meer over wil weten. Want door je respondentkeuze stuur je welke informatie je ophaalt. Bij het opstellen van de vragen denken we goed na over de woordkeuze. Want, elke vraag stuurt, zelfs de meest open vraag. Wie echt horen wil wat er speelt, stelt vragen die ruimte laten voor nuance, twijfel en onverwachte wendingen. * * * **Tijdens het gesprek** We luisteren actief tijdens het gesprek zelf, volgens RASA. We horen niet alleen wat gezegd wordt, maar ook wat tussen de regels doorklinkt. Stiltes, aarzelingen en omwegen zijn geen ruis, maar signalen. Ze laten zien waar het schuurt of complex wordt. Waar de goede voorbereiding die het geluid mogelijk maakt, zorgt oprechte aandacht ervoor dat elk geluid gehoord wordt. * * * **Na het gesprek** Na afloop analyseren we pas als alle gesprekken zijn gevoerd. Patronen zie je al snel, maar conclusies trekken we pas aan het einde. Zo blijven we onbevooroordeeld luisteren, tot en met de laatste respondent. Want waar sommige stemmen elkaar versterken, wijken anderen juist af en maken hoorbaar waar spanning of verschil zit. Door goed te luisteren hoor je welke geluiden dominant zijn, welke ondertoon steeds terugkeert en waar het schuurt. Naar deze samenhang ben je op zoek, het hele beeld van de doelgroep, met ruimte voor zowel individuele als gezamenlijke stemmen. #### **Luisteren om echt te horen** Voor ons sluit RASA aan bij ons streven om te horen wat er daadwerkelijk gezegd wordt, ook tussen de regels. RASA helpt om in het moment scherp en aandachtig te luisteren. Maar waar RASA zich richt op het gesprek zelf, gaan we als Tabula Rasa een stap verder. We luisteren niet alleen naar de individuele antwoorden, maar naar het geheel van stemmen binnen een doelgroep. We waken ervoor dat we denken het al te begrijpen voordat we echt gehoord hebben wat er leeft. Daarom zorgen wij, nog voor het eerste gesprek begint, dat we oordeelloos kunnen luisteren, zonder te sturen richting wat wij, of onze opdrachtgevers, hopen te horen. Want pas als je bereid bent je eigen aannames tijdelijk het zwijgen op te leggen, krijgt de ander echt het woord. En wie luistert met aandacht én zonder voorinvulling hoort niet alleen wat mensen zeggen. Die hoort ook waarom ze het zeggen. Daar ontstaan inzichten die gedrag niet alleen beschrijven maar ook echt verklaren. **Bronnen:** 1      Treasure, J. (2013). Conscious listening. In _Annual Meeting Proceedings. Million Dollar Round Table_ (pp. 93-103). (link: [https://www.imdrt.org/mentoring/2013\_Treasure.pdf](https://www.imdrt.org/mentoring/2013_Treasure.pdf)) 2      Mary (2023, 10 mei). Effective listening skills for working on a technical project and to build a collaborative culture. Inpowercoaching. [https://inpowercoaching.com/effective-listening-skills-technical-project-collaborate/](https://inpowercoaching.com/effective-listening-skills-technical-project-collaborate/) 3      Podcast ‘Zo, opgelost’, seizoen 3 aflevering 1. 10 november 2024 ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Mañana mañana – Over verzengende hitte en zuidelijke culturen](https://tabularasa.nl/kennis/manana-manana-over-verzengende-hitte-en-zuidelijke-culturen/) Door Daniëlle Broeze en Sanne Grootveld - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Mañana mañana – Over verzengende hitte en zuidelijke culturen **Als er één onderwerp is waar we deze zomer onuitputtelijk veel over hebben gepraat, dan is dat het weer. Want man, wat was het heet. Puffend en zwetend werkten we ons de zomer door. En hoewel de eerste herfstige taferelen zich alweer aandienen, is het nog lang niet gedaan met de hitte. Volgens experts krijgen we de komende vier jaar minstens zulke hete zomers. Tropische temperaturen in ons kikkerland, wat doet dat eigenlijk met ons?** Dat warmte effect heeft op je productiviteit, hebben we afgelopen tijd aan den lijve ervaren. En dat het niet handig is om bij 30 graden stug door te werken, dat weten onze zuiderburen in bijvoorbeeld Spanje en Italië maar al te goed. Tussen 12 en 2 houdt het ganse volk het voor gezien en kan je nergens terecht. Deze ‘mañana’-cultuur kan bij ons kaaskoppen geregeld tot grote frustratie leiden. Zie het televisieprogramma ‘Ik vertrek’ voor amusante taferelen – waar de Hollandse gezinnen zich steevast druk maken over hun camping die volgende maand open moet, stelt de aannemer het werk liever nog even een weekje uit.   Maar dat men in warmere landen iets rustiger aandoet, is zo gek nog niet. Hogere temperaturen zorgen namelijk voor een lagere productiviteit1. Uit onderzoek is gebleken dat mensen tijdens een hittegolf beter presteren op cognitieve taken in een ruimte met airconditioning, dan in een ruimte zonder 2. Met airconditioning presteerden mensen al snel 10% beter en 13% sneller. Een goede investering dus!  Wellicht nog interessanter dan verlies aan productiviteit, is dat warmte ook effect heeft op je persoonlijkheid. Zo blijkt de term heethoofd meer dan alleen een uitdrukking: meerdere onderzoeken laten zien dat wanneer je het warm hebt, je gezichtsuitdrukkingen eerder interpreteert als boos of agressief, dan wanneer je het koud hebt3. Ook lijkt er bewijs te zijn dat je mensen in een warme omgeving sexyer vindt, en dat je meer zin hebt in pittig eten4. De theorie hierachter is dat warmte alle emotionele reacties versterkt, dus bijvoorbeeld ook het zoeken naar sensatie. Daardoor kies je tijdens die warme dag liever voor dat extra schepje sambal.  Kortom: door de hitte gaan we iets minder hard werken, en worden we iets temperamentvoller. De komende vier warme zomers zullen dus wel degelijk invloed hebben op ons nuchtere volkje. Deze effecten zijn evolutionair bepaald: ze zitten in de kern van ons brein en hebben dus direct invloed op ons, zelfs zonder dat we dat door hebben4. Dus mocht je tijdens een laatste hitte-uitspatting gefrustreerd raken door een trage collega, trek dan lering uit dit verhaal en stel die deadline nog een dagje uit. Mañana mañana.   #### **Referenties** \[1\] Seppanen, O., Fisk, W. J., & Lei, Q. H. (2006). Room temperature and productivity in office work. \[2\] Laurent, J. G. C., Williams, A., Oulhote, Y., Zanobetti, A., Allen, J. G., & Spengler, J. D. (2018). Reduced cognitive function during a heat wave among residents of non-air-conditioned buildings: An observational study of young adults in the summer of 2016. _PLoS medicine_, _15_(7) . \[3\] Wilkowski, B. M., Meier, B. P., Robinson, M. D., Carter, M. S., & Feltman, R. (2009). “Hot-headed” is more than an expression: The embodied representation of anger in terms of heat. _Emotion_, _9_(4), 464. \[4\] Xu, A. J., & Labroo, A. A. (2014). Incandescent affect: Turning on the hot emotional system with bright light. _Journal of Consumer Psychology_, _24_(2), 207-216.  ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties](https://tabularasa.nl/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties/) Door Thomas Bonekamp - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties **Vanaf afgelopen vrijdag zijn de levensreddende campagnes van 113 Zelfmoordpreventie en klimaatcampagnes van Greenpeace niet meer te zien op Instagram en Facebook. En dat terwijl commerciële bedrijven ongestoord reclame kunnen blijven maken voor online gokken, fastfood en fossiele brandstoffen.** Meta trekt namelijk de stekker uit politieke en sociaal maatschappelijke campagnes op hun sociale platformen. De maatregel is een directe reactie op een nieuwe EU wet, die als doel heeft desinformatie en buitenlandse inmenging in Europese verkiezingen tegen te gaan. Meta noemt de eisen van de TTPA-wet ‘onwerkbaar’ en trekt zich daarom volledig terug. De wet hanteert strenge transparantie-eisen om burgers te helpen politieke advertenties makkelijker te herkennen en te achterhalen wie erachter zit. Die eisen gelden voor alle politieke advertenties; van partijcampagnes tot neutrale oproepen om te stemmen. De EU heeft de definitie van ‘politieke reclame’ echter zo breed opgesteld dat ook sociaal-maatschappelijke campagnes onder de wet vallen. Denk aan campagnes over onderwerpen als mentale gezondheid, discriminatie of het recht op abortus. Zelfs wanneer het doel niet is om beleid te beïnvloeden maar bewustwording te creëren, kan de campagne als politiek beschouwd worden. Meta wil geen risico’s lopen en besluit daarom geen politieke en maatschappelijke advertenties meer te hosten in de EU. Niet onlogisch. Want wie niet voldoet aan de regels, kan een boete krijgen tot 6% van zijn wereldwijde jaaromzet: voor Meta zou dat in 2024 een boete van ruim 9 miljard dollar zijn. Waar komen deze eisen van de EU dan vandaan? In 2018 tekenden onder anderen Microsoft, TikTok, Twitter en ook Meta een vrijwillige belofte over integriteit en transparantie in politieke en maatschappelijke advertenties. Uit [recent onderzoek](https://edmo.eu/publications/implementing-the-eu-code-of-practice-on-disinformation-an-evaluation-of-vlopse-compliance-and-effectiveness-jan-jun-2024/) van het Europees Observatorium voor Digitale Media (EDMO) blijkt dat deze platformen stappen hebben gezet om aan deze belofte te voldoen. Maar of die inspanningen ook effect hebben gehad, valt niet te zeggen: de platformen houden de resultaten geheim. Dat de Europese Unie deze keer niet luistert naar wat Big Tech te zeggen heeft en streng optreedt, komt dus niet helemaal onverwacht. De strijd tussen Meta en de EU zal ongetwijfeld nog een vervolg krijgen. Tot die tijd is er in de online advertentiewereld één ding zeker: hamburgers hebben voorrang op hulplijnen en gokmachines winnen van klimaatnood. In de tussentijd moeten we een manier vinden om onze boodschappen toch de wereld in te krijgen. Of we dat nou op andere platformen doen, via buitenreclame of door content te maken op eigen kanalen waar we de doelgroep organisch mee kunnen bereiken. Als we de campagnes die er écht toe doen maar niet uit het oog verliezen. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Microtargeting Madness](https://tabularasa.nl/kennis/microtargeting-madness/) Door Floor Busch en Ibi Baggerman - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Microtargeting Madness **Waar laat jij je door beïnvloeden bij het maken van een keuze in aanloop naar de verkiezingen? Door een goed gevoel dat je bij een partij hebt? Een overtuigend debat? De hond van een bepaalde partijleider? Een overtuigende rode [](https://www.youtube.com/watch?v=lAOxot_cYC4&t=1s)[stropdas](https://www.youtube.com/watch?v=lAOxot_cYC4&t=1s)? Grote kans dat er nóg een onbewuste stille kracht van invloed is op jouw keuze: _microtargeting_. Politieke partijen gebruiken dit om jou specifiek te bereiken.** ### Micro wat? Microtargeting is een marketingstrategie waarbij reclame en berichten volledig gepersonaliseerd kunnen worden. Door middel van AI worden grote hoeveelheden persoonlijke data geanalyseerd. Deze data komen voornamelijk van social media, zoals Facebook- en Instagram-profielen. De vrienden die je toevoegt, je zoekgedrag, persoonlijke voorkeuren, profiel-, locatie- en betalingsdata zijn hier allemaal onderdeel van. Op basis hiervan wordt een psychologisch profiel gemaakt en dit wordt vervolgens gebruikt om bijvoorbeeld te voorspellen welke schoenen je in de sale wilt scoren tijdens Black Friday of welke politieke partijen je overweegt.   Dit werkt zo goed, omdat berichten meer impact hebben als ze overeenkomen met jouw zelfbeeld (_congruentietheorie_). Denk voor zelfbeeld aan je persoonlijkheid, je rol als bijvoorbeeld moeder of Amsterdammer en je passies. Met micro-targeting kunnen adverteerders ervoor zorgen dat mensen berichten te zien krijgen die passen bij hun zelfbeeld en daardoor relevant voelen en een grotere impact hebben dan algemenere berichten.  ### Persoonlijke propaganda Politieke partijen kunnen goed gebruikmaken van jouw online psychologische profiel. Zo werd al [bekend](https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/politieke-online-advertenties-in-campagnetijd-wie-houdt-van-andre-hazes-is-interessant-voor-bbb~bf90e8dd/) dat Denk mensen target die de Turkish Airlines volgen en focust Partij voor de Dieren op mensen met interesse in veganistisch eten. Maar de targetting is niet altijd zo rechtlijnig: zo target CU op ‘theaterliefhebbers’ en wil BBB mensen bereiken die Fries spreken, paardrijden en van André Hazes houden.  Bij het targetten op onderwerpen waar mensen geïnteresseerd in zijn, wordt het al snel troebel. Op basis van je zoekgedrag kan een politieke partij bijvoorbeeld weten dat je vegetarisch eet en net een nieuwe motor hebt gekocht; vervolgens kunnen ze er dan met microtargeting voor zorgen dat je een advertentie te zien krijgt waarin zij zich uitspreken tegen de bio-industrie (vanwege jouw vegetarische levensstijl). Tegelijkertijd zorgen ze ervoor dat je hun boodschap over extra wegenbelasting niet te zien krijgt (vanwege die nieuwe motor die je hebt gekocht). Politieke partijen kunnen dus dankzij AI, _cherry picken_ welke informatie uit hun partijprogramma jij juist wel en welke je juist niet te zien krijgt. En daar zit de pijn van microtargeting; er is sprake van manipulatie. ### Een muur om je eigen bubbel Het effect van microtargeting wordt ook versterkt doordat het _echo chambers_ creëert. Dit zijn virtuele omgevingen waarin bepaalde overtuigingen worden versterkt omdat het alleen berichten toont die hiermee overeenkomen. Een soort [fabeltjesfuik](https://www.youtube.com/watch?v=FLoR2Spftwg) zoals Lubach het noemde. Mensen komen dan alleen nog in contact met content die hun bestaande opvattingen bevestigt. Dat vinden mensen fijn, want daarmee krijgen ze voortdurend het gevoel dat ze gelijk hebben (_confirmation bias_).  Het is echter niet wenselijk. Want als je telkens alleen je eigen mening bevestigd ziet, raak je steeds verder verwijderd van (mensen met) andere opvattingen. Met polarisering tot gevolg. Om dit te voorkomen is het belangrijk om diverse opinies en perspectieven tegen te komen - maar dat is dus precies de diversiteit die microtargeting elimineert. Zodoende bouwt microtargeting eigenlijk een muur om je eigen bubbel aan denkbeelden en overtuigingen.  ### Gelukkig zijn er regels! Toch? Zeker, microtargeting is aan regels gebonden. Toch hebben de BBB, FVD, SGP en Volt deze regels onlangs overtreden. Zo moeten partijen volgens de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) toestemming vragen voordat ze je op deze manier targetten. Maar… stel je van deze toestemming niet te veel voor: het zit vaak verstopt in vele pagina’s aan ingewikkelde voorwaarden die je vrijwel direct accepteert zonder er verder over na te denken.    Je psychologische profiel is dus waarschijnlijk al gebruikt om jou te beïnvloeden op social media. De ePrivacy Verordening is nieuwe regelgeving die volgend jaar juni zou moeten ingaan. Het is een aanvulling op de AVG, en deze moet ervoor gaan zorgen dat er strengere regels komen voor microtargeting zodat jij onbezorgd allerlei posts kan liken, zonder dat je daarna wordt getarget door politieke partijen.  ### Wat kan je doen tot die tijd? Ken je de _why am I seeing this ad-_melding in een advertentie? Klik er een keer wel op en kom erachter waarom die (politieke) advertentie aan jou getoond wordt. Zo groeit je kennis over microtargeting en wapen je je tegen onbewuste beïnvloeding.  Het belangrijkste is: ga niet alleen uit van wat je aangeboden krijgt op de socials van politieke partijen. Check zélf nog even of je het wel echt eens bent met een partij, voordat je woensdag dat ene vakje rood kleurt. We wensen je alvast veel wijsheid toe!  ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Onderschatting van de complexiteit van gedrag ligt altijd op de loer](https://tabularasa.nl/kennis/onderschatting-van-de-complexiteit-van-gedrag-ligt-altijd-op-de-loer/) ## Naar een ecologische benadering van interventieontwikkeling: Door Bert Pol [Download Pdf](https://a.storyblok.com/f/219002/x/27b3fb1715/creatiefmetkurk.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Onderschatting van de complexiteit van gedrag ligt altijd op de loer **Zowel de praktijk als wetenschappelijk onderzoek laat steeds meer zien dat effecten van op zichzelf staande gedragsinterventies (d.w.z. interventies die geen deel uitmaken van een breder interventiepakket) sterk variëren en ook vaak vrij beperkt zijn1. Ze sorteren nog het meeste effect als de doelgroep vrij homogeen is, het gedrag zonder aandacht wordt uitgevoerd en de persoonlijke consequenties niet zo belangrijk zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het in de ondergrondse container gooien van huisvuilzakken in plaats van ze ernaast te zetten. Maar ook dan blijft het overgrote deel van de doelgroep bij zijn oude gedrag. Als het om complex gedrag als gezondheidsgedrag gaat, kom je er niet met een op zichzelf staande interventie. Dat is eigenlijk ook niet zo verwonderlijk, als je bedenkt hoeveel andere variabelen in de realiteit van alledag aanwezig zijn. Die variabelen interacteren met de effecten van lineaire interventies, maar ook met elkaar. Als je één blok uit een blokkentoren wegtrekt, komt alles in beweging en ontstaat een nieuwe constellatie. Na de euforische jaren waarin we de inzichten van het onderzoek naar automatisch gedrag vertaalden in interventies, moeten we nu de balans opmaken, ons breder gaan oriënteren en complexiteit in ons denken incorporeren.** Rob Ruiter, hoogleraar Toegepaste Psychologie aan de Universiteit Maastricht wees er in zijn inaugurele rede uit 2014 al op dat we een plafondeffect bereikt hebben2. In een binnenkort te verschijnen publicatie beschrijft hij de ecologische benadering, die een invalshoek heeft die structureel complexiteit in interventie-ontwikkeling inbouwt3. C sprak hierover met Ruiter. **Wat houdt, kort gezegd, the ecological approach in?** “De ecologische benadering betekent dat je je bewust bent dat gedrag niet alleen wordt bepaald door wat je denkt, voelt en ziet, maar vooral ook door factoren, omstandigheden, elementen in de fysieke, sociale en beleidsomgeving. Die omgevingsinvloeden interacteren ook nog eens met elkaar; het resultaat is dat je kijkt naar een complex systeem van invloeden op individueel, inter-individueel, organisatorisch, gemeenschaps en maatschappelijk niveau.”   **In je inaugurele rede schreef je al dat in het ontwikkelen van interventies het plafond inmiddels wel is bereikt. Vind je dat nog steeds?** “Er lijkt inderdaad een soort van glazen plafond bereikt. Er is nog (voldoende) ruimte voor verbetering in gezondheidsgedrag maar we lijken met onze interventies niet in staat door dat plafond heen te breken.”   **Zie je de ecological approach als een alternatieve weg voor de praktijk, waarbij het niet zozeer gaat om het inzetten van een interventie die het gedrag moet veranderen – zoals implementatie-intenties – maar om interventies die onderdeel zijn van een veel breder pakket aan maatregelen die het gedrag beïnvloeden? Waarmee ook recht wordt gedaan aan de complexiteit van de realiteit?** “De ecologische benadering is inderdaad een weg die we meer zouden moeten bewandelen om dat extra effect te bereiken. De omgeving heeft een allesbepalende invloed op ons gedrag. De complexiteit ervan is echter enorm. Er is een nieuwe systematische aanpak nodig waarin meerdere disciplines samenwerken om ook transdisciplinaire uitkomsten op te leveren: uitkomsten die niet alleen bijdragen aan het eigen veld, maar resulteren in nieuwe, niet eerder verkregen inzichten. Dan breek je door dat glazen plafond heen en kom je tot echte vernieuwing, in plaats van alleen aanpassing van kennis en inzichten die je al hebt.” **Maar transdisciplinair werken blijkt in de praktijk niet simpel, met name door onderling verschillende methodologische uitgangspunten en paradigma’s. De vooral op experimenteel onderzoek gerichte sociale psychologie moet bijvoorbeeld heel weinig hebben van de meer kwalitatief werkende psychologie. Artsen en gezondheidswetenschappers hebben andere kwaliteitscriteria voor onderzoek dan cultureel antropologen. Taalkundigen hebben nog weer andere methodologieën. Zie jij hoe dat in goede banen geleid kan worden, zonder dat er ruzie ontstaat en het samenwerkingsverband een stille dood sterft?** “Waar het denk ik primair aan ontbreekt en waarom het moeilijk is om ‘waarlijk’ transdisciplinair te werken, is het ontbreken van subsidie-instrumenten die het mogelijk maken om interdisciplinaire aanvragen te schrijven vanuit meerdere NWO-domeinen4.  Op zich zou dat natuurlijk wel moeten kunnen binnen ZonMw5. Maar het gaat hier over projecten waarvan uitkomsten van tevoren vaak zeer onzeker zijn en ook niet altijd concreet te voorspellen, waarbij de gewenste uitkomsten vaak op de zeer lange termijn optreden (en dus gepaard gaan met veel onzekerheid). Commissies die namens ZonMw subsidie-aanvragen beoordelen, kunnen zoals ze nu zijn ingericht niet uit de voeten met voorstellen waarbinnen de precieze ‘oplossing’ niet nauwkeurig wordt beschreven. Het idee dat je pas aan oplossingen kunt denken op het moment dat de problematiek tot in detail bekend is, lijkt er niet echt te zijn. Daarnaast zijn er ook nauwelijks instrumenten die het mogelijk maken projecten voor de lange termijn te financieren, meer dan tien jaar, laat staan meer dan vijftien jaar.” **Zijn er cases waarin de werkwijze van de ecologische aanpak gelukt is?** “Een casus waarin dat wel lijkt te werken is de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht/Amsterdam Healthy Weight Approach. Die benadering is gebaseerd op een health-in-allpolicy approach die ook centraal staat in het beleid en de inrichting van de GGD6. Ze sluit dus volkomen aan bij de manier waarop ze daar werken. De Amsterdam Healthy Weight Approach is niet een eenmalig, op zichzelf staand project of programma. Het is gericht op de lange termijn, wat het ook mogelijk maakt doelen te stellen voor de lange termijn. Misschien dat je ecologische benadering wel als een cultuuromslag kunt beschouwen.” **Zou jij per definitie kiezen voor de ecologische benadering? Of zou je die reserveren voor complexe problemen? Hoewel natuurlijk bijna alle gedragsproblematiek complex is als je er goed naar kijkt, alleen al doordat de doelgroepen vaak groot en heel breed zijn, met verschillen in sociaaleconomische status, verschillende culturen, verschillende beïnvloeders etc. Misschien moesten we ‘gewoon’ maar zeggen: laten we onze huidige kennis én ervaringen nu eens parkeren, alles op een rij zetten en een doorstart maken?** “Dat is iets wat ZonMw in het verleden beoogde door vol in te zetten op implementatie-onderzoek: ‘We hebben al zoveel kennis, laten we die kennis eens optimaal gaan benutten.’ Echt een duidelijk onderzoeks- en subsidieraamwerk is er volgens mij door hen nog niet geformuleerd. In de commissies zitten ook altijd dezelfde mensen, wat ook niet helpt. Het geld lijkt te blijven gaan naar individuele projecten waar concrete oplossingen al van tevoren zijn geformuleerd en alleen nog maar getest hoeven te worden. Dat is toch een praktijk waar we niet echt veel verder mee komen. En ja, al het gedrag waarvoor we echt naar oplossingen aan het zoeken zijn, vooral dus gedragingen in de hoek van gezondheid en milieu, zijn verre van eenvoudig en ronduit complex. Onderschatting van die complexiteit ligt altijd op de loer, maar inmiddels zouden we beter moeten weten. Een brede, allesomvattende benadering, conform het sociaalecologisch model, zou de nieuwe standaard moeten zijn. Maar het wachten is op de beleidsmatige implementatie daarvan. Het ministerie en NWO/ZonMw moeten de wil en moed hebben om een nieuwe koers te gaan varen.” #### Referentielijst \[1\] O’Keefe, D.J and Hoeken, H (2021). Message Design. Choices Don’t Make Much Difference to Persuasiveness and Can’t Be Counted On—Not Even When Moderating Conditions Are Specified. Frontiers in psychology. 29 June. \[2\] Ruiter, R. (2014) Dieper graven voor effectievere toepassing. Maastricht: Universiteit Maastricht. \[3\] Ruiter, R.A.C, Leeuw, E. de, Crutzen, R., Kok, G. The ecological approach: building on Sallis, Cervero, Ascher, Henderson, Kraft, and Kerr (2006). In: Tarrant, M. and Hagger, M.S. Eds.) Health psychology: revisiting the classic studies. Verschijnt dit jaar. \[4\] [www.nwo.nl/bestuur-en-organisatie](http://www.nwo.nl/bestuur-en-organisatie) \[5\] ‘ZonMw is de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis, om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren.’ [www.zonmw.nl](http://www.zonmw.nl) \[6\] Die aanpak gaat over de grenzen van alle voor het onderwerp relevante beleidsterreinen heen: onderwijs, zorg, opvoeding, sport, wetenschap, inrichting van het stedelijk gebied, voeding. En speelt zich gelijktijdig op allerlei niveaus af: teams, organisaties, de maatschappij, nationaal en internationaal. En in allerlei settings, zoals school, thuis en sportclubs. Zie over de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht/ Amsterdam Healthy Weight Approach Sawyer A., den Hertog K., Verhoeff AP., Busch V., Stronks K. Developing the logic framework underpinning a whole-systems approach to childhood overweight and obesity prevention: Amsterdam Healthy Weight Approach. Obes Sci Pract. 2021;7(5):591-605. En: UNICEF, City of Amsterdam, EAT, The Amsterdam Healthy Weight Approach: Investing in healthy urban childhoods: A case study on healthy diets for children, 2020. **Dit artikel verscheen in nr. 7 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Psychologenperspectief: Waarom praten over je ‘kapotte’ seks voor iedereen goed is](https://tabularasa.nl/kennis/psychologenperspectief-waarom-praten-over-je-kapotte-seks-voor-iedereen-goed-is/) Door Antonia Troelstra - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Psychologenperspectief: Waarom praten over je ‘kapotte’ seks voor iedereen goed is **Seksuele gezondheid is een belangrijk thema dat ons allemaal aan gaat. Tabula Rasa en Roorda zetten zich dan ook in om effectieve campagnes te ontwikkelen om seksuele gezondheid onder jongeren te bevorderen. Iets wat bijdraagt aan deze missie is een documentaire als ‘mijn seks is stuk’ van Lize Korpershoek.** In de al veelbesproken docu vraagt Lize Korpershoek zich hardop af of haar seks stuk is. Ze ervaart haar verminderde behoefte aan seks als een probleem. Hoe langer de relaties van Lize namelijk voortduren, hoe meer haar behoefte naar seks uitdooft. Normaal zou dit niet zo moeten zijn. Je hebt in een relatie nu eenmaal geregeld seks met elkaar. Dat hoort zo… Of toch niet? • ‘Mijn seks is stuk’ (Afbeelding: VPRO) ### **Bang om af te wijken** Die laatste vraag is precies de reden waarom ik denk dat de docu van Lize en geweldige bijdrage is aan onze seksuele opvoeding en gezondheid. We denken vaak dat iets op een bepaalde manier hoort terwijl die ‘manier’ eigenlijk veel te beperkt of onjuist is. De reden dat we zo denken komt doordat mensen groepsdieren zijn. We willen graag ergens bij horen en daarom passen we ons aan naar wat iedereen in die groep normaal lijkt te vinden. Dit is waar het rondom seksuele gezondheid soms fout gaat. Wanneer mensen waar jij mee omgaat het niet normaal lijken te vinden om over hun seksuele behoeftes te praten (niemand doet het), dan ga je dit zelf ook niet zo snel doen. Niet met elkaar praten over seks heeft echter meerdere gevolgen. Zo kunnen er misverstanden ontstaan. Een misverstand dat Lize naar voren brengt is dat er _normale_ behoeftes zijn. Doordat jouw beeld niet verrijkt wordt door alle verschillende mensen om jou heen en hun behoeftes, maar enkel door een eentonig beeld uit bijvoorbeeld de media en porno, kan het al snel zo zijn dat wanneer jouw seksuele behoeftes wat anders lijken dan ‘normaal’ je het idee gaat krijgen dat je dus abnormaal bent. Terwijl dit eigenlijk helemaal niet het geval is. Hier gaan dus twee dingen mis. Het niet praten over seks en de misvatting dat er zoiets bestaat als een ‘normale behoefte’. Hier speelt Lize in haar docu mooi op in, en wel op de volgende manieren: ### Het goede voorbeeld geven: praat met elkaar Wat de docu allereerst doet is _het goede voorbeeld geven_. Praten over je seksuele behoeftes en gevoelens draagt bij aan een seksueel gezond zelfbeeld. Je bent niet raar of kapot, maar net als iedereen verschillend. In de docu zie je iemand die open met mensen om haar heen en haar partner communiceert over waar ze op seksueel gebied tegenaan loopt. Met haar partner communiceert ze over haar behoeftes en die van hem – hoe ze hier samen een weg in zoeken. Dit is zichtbaar niet altijd even makkelijk, maar wel belangrijk voor henzelf en hun relatie. Door te praten,gaan ze elkaar en elkaars behoeftes beter begrijpen. Daarnaast gaat Lize ook naar een specialist, waarmee ze laat zien waar je informatie en hulp kan vinden bij vragen over jouw seksuele behoeftes. Ze komt er in dit proces achter dat haar seks helemaal niet ‘kapot’ is. Dit goede voorbeeld geeft weer dat over seks praten moet kunnen en iets positiefs teweeg kan brengen. Daarnaast geeft de docu het voorbeeld in hoe je dit zelf kan aanpakken met verschillende duidelijke handelingsperspectieven. ### **Seksualiteit is niet zo makkelijk als fietsen** De docu laat zien dat seks en behoefte aan seks helemaal niet zo gemakkelijk of vanzelfsprekend hoeft te zijn. De kennis over wat ‘normale’ seks en behoeftes zijn is in Nederland wat beperkt. Zeker onder jongeren blijken velen zich niet goed voorgelicht te voelen over wat er nu eigenlijk allemaal bij seksualiteit komt kijken1. Seks is namelijk meer dan alleen het hebben van geslachtsgemeenschap. In de docu komt dit ook terug – hoe seksualiteit eigenlijk echt werkt en hoe complex dit is. Zo belicht Lize in haar docu welke factoren mee kunnen spelen in jouw seksualiteit en hoe je deze kunt ontdekken. Deze kennis draagt bij aan dat wat normaal is eigenlijk veel breder is dan de meeste mensen denken. En dat brengt me bij mijn laatste punt. ### **Norm verbreden: er is niet één normale behoefte, dit verschilt voor iedereen** Waar deze kennis aan bijdraagt, en wat Lize ook laat zien, is dat de norm die er nu heerst verbreed moet worden. Het huidige beeld dat er een ‘normale’ behoefte aan seks bestaat, is incorrect. Wat de docu van Lize ook mooi laat zien is dat het namelijk ook normaal is om minder behoefte te krijgen aan seks. Net als dat het ook normaal is als je deze behoefte wel blijft houden. Normaal is nu eenmaal wat breder en inclusiever dan het lijkt. Ieder mens is verschillend en daarmee ook zijn of haar seksuele behoeftes. _Hoewel we neigen te zoeken naar wat ‘normaal’ is, bestaat hier eigenlijk helemaal geen richtlijn voor_. Er is geen regel over hoe vaak jij zin moet hebben in seks. Hoewel een beeld van wat normaal is niet zo snel verandert, is een docu als die van Lize een stap in de goede richting. Wat mij betreft mogen er dan ook zeker nog honderd docu’s als die van Lize volgen. Want hoe vaker we in beeld zien dat er meer wegen naar Rome leiden (of de slaapkamer), hoe normaler en makkelijker het wordt om een andere afslag te nemen die beter bij jou past. #### **Referenties** \[1\] Graaf, J. C., van den Borne, M., Nikkelen, S. W. C., Twisk, D., & Meijer, S. (2017). _Seks onder je 25e: Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2017_. Uitgeverij Eburon. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden](https://tabularasa.nl/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden/) Door Antonia Troelstra - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden #### **Vorige week was ik op de Dag van het Gedrag: een dag vol inspirerende sprekers, inzichten en gesprekken over systeemdenken en social tipping points. De centrale boodschap dit jaar was duidelijk: _we moeten uitzoomen._** Een heldere boodschap met een mooi doel. Als we gedrag willen veranderen, moeten we dus niet alleen _het individu_ aanspreken, maar vooral het **systeem waarin dat gedrag plaatsvindt** begrijpen en beïnvloeden. Maar toen ik de zaal uitliep, bleef één gedachte hangen: We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden. Er is namelijk al een model dat precies op deze manier naar gedrag kijkt, namelijk het **Behaviour Change Wheel** van **Susan Michie**. En nu we het tijdperk van systeemdenken betreden, denk ik dat het goed is om dit model weer een plek op tafel te geven. ### Wat is het Behaviour Change Wheel? Het Behaviour Change Wheel helpt gedragsontwerpers en beleidsmakers **gestructureerd naar gedrag te kijken**. In plaats van direct te bedenken _wat mensen moeten doen_, helpt het model je eerst begrijpen _waarom mensen doen wat ze doen_, en _welke factoren in het gehele systeem dat gedrag ondersteunen of belemmeren_. Gedrag is namelijk geen losstaand verschijnsel. Het is onderdeel én product van een groter systeem. Dat systeem bestaat uit gewoontes, regels, sociale normen, fysieke structuren, economische prikkels. Allemaal factoren die elkaar beïnvloeden. En om dat goed in kaart te kunnen brengen hebben Susan Michie en haar collega’s een model ontwikkeld op basis van een uitgebreide **meta-analyse van bestaande gedragsmodellen en interventiekaders**. Hiervoor hebben zij onderzocht **welke theorieën, modellen en interventies in de praktijk daadwerkelijk effectief zijn**, en welke juist niet of onvoldoende onderbouwd bleken. Door die inzichten te bundelen, ontstond een **integraal raamwerk** dat het beste van tientallen jaren gedragswetenschappelijk onderzoek samenbrengt. Het Behaviour Change Wheel is dus niet zomaar een model, maar een **samenvatting van wat werkt**. Het biedt een evidence-based manier om gedrag te analyseren, interventies te ontwerpen en beleid in te richten, op basis van wat in de wetenschap én praktijk keer op keer effectief is gebleken. ### De drie ringen van het model Het **Behaviour Change Wheel** is opgebouwd uit drie ringen. Daarbij werk je van binnen naar buiten. Zo bouw je stap voor stap (of ring voor ring) aan een oplossing die leidt tot het gewenste effect. #### 1\. Het hart: het COM-B model In het hart van het model ligt COM-B, de basis voor elk gedragsvraagstuk. Het uitgangspunt is dat gedrag ontstaat door de wisselwerking tussen drie factoren: - **Capability** (capaciteiten): heeft iemand de kennis, vaardigheden of mentale ruimte? Is diegene in staat het gedrag fysiek uit te voeren? - **Opportunity** (gelegenheid): maakt de omgeving (fysiek, institutioneel of sociaal) het gedrag mogelijk of juist lastig? - **Motivation**: is er (on)wil, bewust of onbewust, om het gedrag te vertonen? Door gedrag vanuit deze drie invalshoeken te analyseren helpt het COM-B model je om het gedrag **in zijn context te begrijpen**: als interactie tussen mens en het systeem. #### 2\. De tweede ring: interventietypen Na het identificeren van de relevante gedragsfactoren in het COM-B model ga je naar de tweede ring. Hierin liggen negen **interventietypen** die je helpen bepalen _hoe_ je kunt ingrijpen. Deze categorieën geven richting aan de strategie die past bij jouw analyse. Denk aan: - **Educatie** (kennis vergroten) - **Training** (vaardigheden versterken) - **Beloningen of prikkels** (incentives) - **Modellering** (goed voorbeeldgedrag zichtbaar maken) - **Omgeving herstructureren** (de context veranderen) Waar COM-B vooral helpt bij het _begrijpen_ van gedrag en wat er nodig is om het gewenste gedrag te realiseren, helpt deze laag je bij het **ontwerpen van die verandering**. Deze ring laat zien dat er **meerdere routes zijn om gedrag te beïnvloeden**: niet alleen via communicatie of bewustwording, maar juist ook via de _structuren_ en _regels_ die het gedrag in stand houden. Door interventies slim te combineren, werk je op verschillende niveaus van het systeem tegelijk. #### 3\. De buitenste ring: beleidsinstrumenten De buitenste ring vertaalt je interventies naar **beleid en structurele maatregelen**. Hier verbind je gedragsinzichten aan de grotere spelregels van het systeem, bijvoorbeeld: - **Wetgeving**: formele kaders die gedrag stimuleren of beperken - **Communicatie en richtlijnen**: bijvoorbeeld het delen van kennis en normen - **Fiscale maatregelen**: aanmoedigen of ontmoedigen via geldstromen - **Ontwerp en infrastructuur**: de fysieke of sociale context vormgeven Deze laag zorgt dat gedragsverandering **niet incidenteel blijft**, maar wordt ingebed in beleid, ontwerp en cultuur. Je werkt niet alleen aan individueel gedrag, maar aan **de condities die dat gedrag mogelijk maken**. ### Waarom past dit bij systeemdenken? Door van binnen naar buiten te werken breng je structurele verandering op gang. Je werkt niet alleen aan individueel gedrag, maar aan **de condities die dat gedrag mogelijk maken**. Het nodigt uit om te onderzoeken: - Waar zitten de _hefboompunten_ in het systeem? - Wat is _structureel belemmerend voor het gedrag_? - En wat moet er in de context veranderen om duurzaam ander gedrag mogelijk te maken? Dat is precies waar systeemdenken over gaat: niet blindstaren op één gedragsfactor, maar begrijpen hoe alle factoren met elkaar verbonden zijn. Zo ontstaat een **integraal beeld van mens én systeem**, en mogelijke interventies om hierop in te spelen. Precies wat we nodig hebben om richting echte _social tipping points_ te bewegen. ### Vandaag nog aan de slag Het mooie aan het **Behaviour Change Wheel** is dat het niet alleen een model is, maar ook een **praktisch stappenplan**. Je kunt er dus direct mee aan de slag, zonder cursus of volledig zelf uitvogelen. Daarvoor hebben Susan Michie en haar collega’s een uitgebreid **handboek** met invulschema’s ontwikkeld: _The Behaviour Change Wheel – A Guide to Designing Interventions_ (Michie et al., 2014). Dit handboek neemt je stap voor stap mee in het analyseren van gedrag met het **COM-B model**, het kiezen van de juiste **interventietypen** en het vertalen daarvan naar **beleidsinstrumenten**. Het handboek is beschikbaar via [https://www.behaviourchangewheel.com](https://www.behaviourchangewheel.com/)\* (maar ook tweedehands bij bijvoorbeeld de boekenbalie ;-), inclusief schema’s, voorbeelden en praktische tools om meteen toe te passen. Zo kun je direct beginnen. \* (no spon zoals een influencer vandaag de dag zou zeggen. Wij zijn gewoon ontzettend fan). ### Tot slot De oproep van de Dag van het Gedrag was helder: _denk groter, kijk breder, werk systemisch._ Het Behaviour Change Wheel kan je helpen om dit te doen. Door de complexiteit van gedrag en het systeem daar omheen terug te brengen tot hanteerbare stappen. Laat zo’n waardevol instrument dus niet verstoffen! Wij als gedragsexperts en beleidsmedewerkers kunnen het verschil maken. En wie weet zorgen we met elkaar dan wel voor een eerste kleine kanteling in de wereld van gedragsverandering. _Mocht je toch hulp willen bij het toepassen van het model - bijvoorbeeld bij het analyseren van het gedrag of het vertalen naar beleid en interventies - dan denken wij bij Tabula Rasa graag met je mee. Stuur een email naar antonia.troelstra@tabularasa.nl of bel 020 218 4000_ ## Lees ook [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [ Blog ### Cancel culture: de psychologie achter sociale uitsluiting ](/kennis/cancel-culture-de-psychologie-achter-sociale-uitsluiting) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Tegen de communicatie](https://tabularasa.nl/kennis/tegen-de-communicatie/) Door Bert Pol [Download](https://a.storyblok.com/f/219002/x/d142b91c67/artikel-tegen-de-communicatie.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Tegen de communicatie **Wanneer je in de boekhandel op een prominente plaats een boek ziet liggen met de titel Tegen de communicatie1, kijk je als communicatieprofessional minimaal verrast op. Welk betoog zou zich achter die provocerende titel ontvouwen? Blijf je na lezing ontgoocheld achter, in de zekerheid dat je beter aan een omscholing kan beginnen? Tegen de communicatie is een publicatie van de Italiaanse filosoof en hoogleraar Mario Perniola (1941- 2018), die zich toelegde op media, literatuur en esthetica. In 2004 verscheen het boek in het Italiaans, in 2023 kwam de Nederlandse vertaling uit. Beide data zijn niet zonder betekenis.** In 2004 beheerste Berlusconi in Italië het politieke toneel, de man die destijds niet zelden de media domineerde, maar zelf ook een media-imperium bezat. In Nederland is anno 2023 politiek in hoge mate een mediaspektakel. Bovendien zijn de literatuurstudies aan letterenfaculteiten naar de marge verdreven, ten gunste van communicatiestudies. Het zijn de hoogtijdagen van de communicatie. Dat het mediageweld Perniola niet vrolijk stemt, doet de titel van zijn publicatie al vermoeden: _Tegen de communicatie_ is een aanklacht. ### **Communicatie als hol vat** De inleiders van de Nederlandse editie noemen Tegen de communicatie een pamflet, een genre dat geassocieerd wordt met scherpe kritiek op een actueel fenomeen. Perniola trekt in zijn publicatie fel van leer tegen de massamediacultuur. Dat is een belangrijke constatering, want de titel Tegen de communicatie lijkt erop te wijzen dat hij tegen communicatie in het algemeen is. Dat is niet het geval. Vanzelfsprekend niet, zou je bijna zeggen, want het zou betekenen dat iedereen het leven zou moeten leiden van een Kartuizer kloosterling: in stilte en afzondering. Hij blijkt zijn pijlen te richten op politieke en maatschappelijke communicatie van personen of groepen die macht willen verwerven louter en alleen door zich in de kijker te spelen. Hun communicatie heeft geen inhoudelijke boodschap, geen harde kern. In communicatiewetenschappelijke termen zou je kunnen stellen dat hun uitingen tekens zijn die nergens naar verwijzen. Ze creëren geen betekenis en zijn waarden-loos. Dat is geen synoniem van waardeloos; het wil zeggen dat de uitingen niet ontsproten zijn aan of verbonden met waarden en ook geen waarden uitdragen. In die zin zijn ze lege hulzen of holle vaten. Dat hoeft geen probleem te zijn. Een substantieel deel van onze interpersoonlijke communicatie is er ook niet op gericht om anderen te informeren, terecht te wijzen of samen plannen te maken. We praten vaak om te praten, wat alleen een sociaal doel dient: het bevestigen of creëren van een band, wellicht vergelijkbaar met het vlooien van apen. In het geval van politieke of maatschappelijke massacommunicatie, is communicatie die nergens naar verwijst meestal wel kwalijk. Als uitingen of betogen waarden-loos – in de zin van ‘zonder waarden’ – zijn, is er geen referentiepunt en kan er daardoor ook geen onderscheid gemaakt worden tussen de achterliggende principes van partijen. Het enige referentiepunt is de persoon van wie de communicatie afkomstig is. Omdat die persoon zijn eigen waarden niet expliciteert, kan hij elke tegenwerping van zich af laten glijden. ‘Dat heb ik niet zo bedoeld’, ‘het is uit de context gerukt’, ‘u verwijt mij iets wat ik nooit heb beweerd’. Je wordt geacht de spreker te geloven louter op zijn gezag, niet omdat je het eens met hem bent, maar omdat hij het zegt. En hem te geloven wat hij ook maar zegt. Dergelijke communicatoren zijn vaak zowel anti-autoritair als autoritair. Dat is een paradox in de eigenlijke zin van het woord: een schijnbare tegenstelling. Zij zijn anti-autoritair omdat ze zich afzetten tegen alles wat hen niet bevalt, maar eenmaal aan de macht manifesteren ze zich vaak juist als autoritair. Ze maken tegenstrevers monddood door de pers aan banden te leggen en de rechterlijke macht onder het gezag van de politiek te brengen. De analogie met machthebbers in EU-lidstaten die zich afzetten tegen de autoriteit van de EU, maar in eigen land autoritair optreden, ligt voor de hand. Op deze leest geschoeide massacommunicatie is een bedreiging voor de democratie: in plaats van een debat op basis van argumenten en de achterliggende waarden, is er alleen afwijzing van alternatieve standpunten op basis van een geloof zonder duidelijke waarden. ### **Spindoctoring en principes** In het licht van het bovenstaande is _Tegen de communicatie_ de moeite waard. Met name de belichting van waarden-loze massamediale communicatie die nergens naar verwijst en derhalve geen betekenis creëert, is verhelderend. Ze zou iedere communicatieprofessional die in de verleiding komt zijn talenten en inzichten daarvoor te lenen te denken moeten geven. Wil je bijvoorbeeld in de strijd om de kiezer de beste beïnvloedingstechnieken uitbroeden om in te zetten ten faveure van je broodheren. Of meewerken aan spindoctoring om samen met de opdrachtgevers optimaal gebruik te maken van de mogelijkheden om steeds weer uitspraken te verdraaien. (Spindoctors van dergelijke opdrachtgevers zullen het overigens tamelijk gemakkelijk hebben, omdat ze hun opvattingen en uitspraken niet baseren op onderliggende waarden, of die in elk geval niet prijsgeven. Ze kúnnen dus ook steeds van kleur verschieten zonder van verraad van de eigen principes beschuldigd te worden.) ### **Esthetica en het belangeloze belang** De kracht van een filosofisch betoog ligt vooral in het stellen van vragen: klopt die redenering of aanname wel, moeten we onze mening of werkwijze niet heroverwegen of bijstellen? Perniola beperkt zich daar in Tegen de communicatie niet toe. In het tweede deel van zijn publicatie verkent hij hoe het tij gekeerd zou kunnen worden. Het antwoord zoekt hij in de esthetiek. Esthetiek die als academische discipline in de achttiende eeuw ontstond en beschouwing van schoonheid verenigde met onderzoek naar zintuigelijke kennis van affecten en emoties2. Een kernpunt van de esthetiek is ‘het belangeloze belang’. Deze schijnbare tegenstelling die teruggaat op Immanuel Kant komt erop neer dat een kunstwerk een gevoel van welbehagen bij je oproept waarvan je wil dat het voortduurt, ook zonder dat je dat kunstwerk hoeft te bezitten. Het belang is hier de esthetische ervaring als gevoel van welbehagen, het belangeloze dat je het object dat je het gevoel geeft daarvoor niet hoeft te bezitten. Die attitude van het nastreven van het ‘belangeloze belang’, zou je moeten kunnen incorporeren in de politiek. Er is een belang, maar dat belang is groter dan het persoonlijke belang. Ieders belang moet onderkend en gerespecteerd worden. Dat betekent dat we de verschillen tussen onze waarden en die van anderen accepteren. Ondanks verschillen is er dan harmonie. Dat bereik je niet door onderhandelen. Bij onderhandelen – deal making – gaat het er uiteindelijk om een zo groot mogelijk deel van de koek in handen te krijgen. Belangeloos belang is daar ver te zoeken. Heeft deze weg kans van slagen? Perniola zegt daar zelf over: ‘Of de esthetiek daadwerkelijk iets tegen de communicatie kan betekenen, hangt af van haar capaciteit om een maatschappelijk front om zich heen te vormen dat zo divers lijkt dat het als een dwarsdoorsnede van de maatschappij kan worden gezien in vergelijking met traditionele splintergroepen3.’ Het klinkt utopisch. ### **Tegen wélke communicatie?** Hierboven staat al dat de titel Tegen de communicatie verwarrend is, omdat Perniola’s betoog zich niet blijkt te richten tegen de communicatie in het algemeen, maar alleen tegen een manifestatie van politieke communicatie die alleen ten dienste staat van het verwerven van macht en dat op een zeer bedenkelijke wijze doet. Waarom Perniola de term communicatie zo extreem ongenuanceerd bezigt, weten we niet. Ik zou het hem graag hebben horen uitleggen. Bevreemdend is dat de twee vertalers die ook de inleiding bij Perniola’s boek schreven, de hele overheidscommunicatie blijken te zien als een verpersoonlijking van het kwaad, met communicatieadviseurs als zijn dienaren. Zo heeft ‘de communicatie zodanig om zich heen gegrepen, dat álle literatuur (en alle kunst, wetenschap en politiek) tot een brij van ondefinieerbare smaak of substantie was verworden’4. Communicatie is er de schuld van dat taal- en letterenstudies zijn omgevormd tot communicatie- opleidingen.\[5\] In alle overheidslagen ‘stikt het’ van de communicatieadviseurs en nu ‘buitelen ministers en Kamerleden over elkaar heen om zich met pakkende oneliners te profileren in talkshows op tv of met listig gemonteerde filmpjes op sociale media’6. Het is vreemd om te suggereren dat communicatie de oorzaak van de malaise in taal- en letterkundestudies is en communicatieadviseurs verantwoordelijk zijn voor het mediabeluste gedrag van een aantal politici. Maatschappelijke ontwikkelingen liggen daaraan ten grondslag. Communicatie is een instrument, het zijn mensen die het inzetten op een manier die hen goed uitkomt. Maar los daarvan lijken de inleiders niet te weten dat het allergrootste deel van overheidscommunicatie helemaal niets van doen heeft met het in de kijker spelen van bewindspersonen en het strooien van zand in de ogen van burgers. Partijpolitieke communicatie is al helemaal geen onderdeel van overheidscommunicatie. Zo goed als alle overheidscommunicatie dient een eerbaar maatschappelijk doel, namelijk het zo goed mogelijk voorlichten van burgers en het bevorderen van een maatschappelijk klimaat waarin mensen zo goed mogelijk kunnen gedijen. Dat gaat vanzelfsprekend niet altijd goed, maar de oorzaak daarvan ligt vrijwel nooit bij kwade opzet. #### **Referentielijst** \[1\] Perniola, M. Tegen de communicatie. (2023) Vert. uit het Italiaans, ingel. en toegel. door L. Schreuders en A. Weststeijn. Utrecht: Uitgeverij IJzer. \[2\] Perniola (2023), 149-150 \[3\] Perniola (2023), 107-108 \[4\] Perniola (2023), 8 \[5\] Aw. 8. \[6\] Aw. 9. **Dit artikel verscheen in nr. 2 (2023) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Tour de France en kleine biggetjes](https://tabularasa.nl/kennis/tour-de-france-en-kleine-biggetjes/) Door Ânsar Ahmadali - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Tour de France en kleine biggetjes **De Tour de France nadert inmiddels de apotheose. Zondag is bekend wie de gele trui mee naar huis neemt. Wielerfans over de hele wereld zijn en worden weer getrakteerd op heroïsche ontsnappingen, spectaculaire afdalingen, prachtige beklimmingen en dat allemaal in High Definition via de televisie zo de woonkamer in. Ook ondergetekende is groot fan van de wielersport en zeker van de Ronde van Frankrijk. Onlangs vroeg een collega aan mij waarom ik daar zo graag naar kijk, aangezien de ‘meesten toch allemaal aan de doping zitten’?** Nu ben ik zelf iets meer ingevoerd in de prestaties van de huidige generatie wielrenners en weet ik dat er tegenwoordig schoner gereden wordt dan in het tijdperk Armstrong. Neemt niet weg dat er ook nu signalen zijn dat een deel van het peloton aan de verboden prestatiebevorderende middelen zit. Vooral Team Sky met kopman en viervoudig tourwinnaar Chris Froome in de gelederen ligt onder het vergrootglas. De discussie rond de deelname van Froome aan deze editie van de Tour laat nog maar eens zien hoe gevoelig dit onderwerp is en hoeveel belangen er mee gemoeid zijn. De vraag waarom ik zo’n wielerfan ben en waarom ik überhaupt kijk naar de Tour prikkelde mij echter dusdanig dat ik er toch eens dieper over ben gaan nadenken. Er is namelijk volop reden om de sport de rug toe te keren. Alle incidenten met Armstrong, Ullrich, Mayo, Pantani, Riis, Rasmussen…. jarenlang ben ik, met vele andere wielerfans voor de gek gehouden. Toch zijn we massaal blijven kijken en is de sport in die jaren alleen maar in populariteit toegenomen. Veel fans praten het gedrag van Armstrong goed door te zeggen: “Iedereen deed het destijds, dus wat maakt het uit?”. ### **Cognitieve dissonantie** Dit is een klassiek voorbeeld van het voorkomen van _cognitieve dissonantie_1. Oftewel de onprettige spanning die iemand ervaart bij zaken die haaks staan op de eigen opvattingen en overtuigingen. Veruit de meeste mensen passen hierop, vaak onbewust, hun eigen opvattingen of gedrag aan. Uiteraard treedt dit verschijnsel niet alleen op bij sportevenementen. We weten heel goed dat achter het stuk vlees dat dagelijks op ons bord ligt een wereld schuil gaat van dierenleed, oneerlijke concurrentie en torenhoge CO2-uitstoot. We weten heel goed dat de arbeiders van de fabrieken die onze goedkope kleding maken dat onder erbarmelijke omstandigheden moeten doen. We weten heel goed dat de wielersport verziekt is door een jarenlange cultuur van structureel dopinggebruik. Maar laten we eerlijk zijn, het is ook gewoon leuk om naar sport te kijken. En het is ook lekker om een stuk vlees te eten en fijn om mooie kleding te kopen voor een aantrekkelijke prijs. Als we ons alle onrecht in de wereld zouden aantrekken, zou het leven bovendien zeer onaangenaam worden. En dus zijn we bereid ver te gaan cognitieve dissonantie te voorkomen. Omdat we in het informatietijdperk leven en alle ellende in de wereld veel zichtbaarder is dan pakweg 10 jaar geleden, zijn onze vaardigheden om cognitieve dissonantie te voorkomen misschien wel beter dan ooit. Dit maakt het voor beleidsmakers lastig om mensen bewust te maken van allerlei negatieve consequenties van hun gedrag. Dit zien we bijvoorbeeld bij het klimaat, waarbij uit onderzoek blijkt dat het duurzaamheidsargument nagenoeg geen rol speelt bij het stimuleren van duurzaam, milieuvriendelijk gedrag2. ### **De slager te lijf** Wat werkt dan wel? Een interessant experiment is gedaan met levende varkentjes in een supermarkt bij het schap met varksenvlees. Wanneer klanten de aanwezige slager vroegen om worstjes werd een levend biggetje tevoorschijn gehaald en zogenaamd in een machine gestopt. Na wat (eerder opgenomen) gegil en gekrijs kwamen er worstjes uit. De reacties van klanten zijn niet mals, sommigen gaan zelfs de slager te lijf. Conclusie: wanneer, in dit geval, hoorbaar dierenleed direct gekoppeld wordt aan eigen handelen is de cognitieve dissonantie dusdanig groot dat deze niet meer te corrigeren is met het achteraf aanpassen van attitudes of gedrag. En grijpt men in. Helaas was dit geen formeel experiment met als doel inzicht te krijgen in gedragsdeterminanten voor het verminderen van vleesconsumptie. Het ging om een _**[sketch](https://metro.co.uk/2014/11/30/supermarket-butcher-pranks-customers-into-believing-that-hes-making-sausages-from-live-pigs-4967985/)**_ voor de Braziliaanse versie van Bananasplit. Neemt niet weg dat het dus wel degelijk mogelijk is om cognitieve dissonantie zijn werk te laten doen, waardoor mensen bijvoorbeeld minder vlees gaan eten. Nu nog een supermarktketen die het toestaat een campagne gericht op vleesvermindering in haar winkels toe te staan. Of een Tour-organisatie die durft Chris Froome niet te laten starten… #### Referenties \[1\] Festinger, L. (1957). _A theory of cognitive dissonance_ \[2\] OECD (2017) _Behavioural Insights and Public Policy. Lessons from Around the World_ ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Van verwarren naar overtuigen](https://tabularasa.nl/kennis/van-verwarren-naar-overtuigen/) ## De disrupt-then-reframe techniek Door Mick Claessens - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Van verwarren naar overtuigen **Op de radio hoorde ik een aantal maanden geleden een reclame van T-Mobile voorbijkomen: “Wij van T-Mobile houden van _porn_.’’ Een ietwat verrassend statement vond ik. Verstond ik dat goed? Terwijl mijn hoofd de vermeende tekst probeert te verwerken, volgt al snel de volgende zin: “Nee, niet dat soort _porn_. Maar van #foodporn en #catporn.’’ Kijk, dat schept duidelijkheid. Al snel begrijp ik dat T-Mobile in haar radiospotje iets doet dat lijkt op een sociaalpsychologische techniek: de zogenaamde _disrupt-then-reframe techniek_. Een mooie aanleiding voor een blog. Want hoe werkt die techniek? En hoe kunt u er zelf gebruik van maken?** ### **Disrupt-then-reframe: de techniek ontleed** De _disrupt-then-reframe_ techniek werd eind jaren ’90 ontdekt door psychologen Davis en Knowles1. Zij kwamen tot de conclusie dat het verstoren van de verwachte elementen in een situatie ervoor kan zorgen dat mensen eerder overtuigd worden door een verzoek dat volgt. Een boodschap of situatie die mensen verwachten zal geen opzien baren. De informatie hoeft dan niet of nauwelijks verwerkt te worden. Als een situatie echter anders is dan je op voorhand denkt, dan vergt dat cognitieve verwerkingscapaciteit: je brein wordt aan het werk gezet. De _disrupt-then-reframe_ techniek maakt hier handig gebruik van: terwijl je brein de onverwachte of verwarrende boodschap verwerkt, volgt een overtuigende conclusie. Precies die conclusie blijft hangen en zorgt ervoor dat je het gewenste gedrag vertoont. Maar hoe werkt dat precies? ### **Een simpele techniek, een simpel experiment** Onderzoekers Davis en Knowles lieten de effectiviteit van de techniek zien aan de hand van een simpel experiment waarin ze langs de deur gingen om ansichtkaarten te verkopen. Het verkooppraatje van de onderzoekers verschilde op basis van de conditie waarin mensen zaten. In de _disrupt-then-reframe_ conditie werd de verwachte boodschap eerst verstoord (‘’Ze kosten 300 cent. Dat is 3 euro.’’), om vervolgens een _reframe_ toe te voegen (‘’Dat is een koopje!’’). In de andere condities werd alleen de prijs genoemd (‘’Ze kosten 3 euro.’’), alleen de _reframe_ (‘’Ze kosten 3 euro. Dat is een koopje!’’) of alleen de _disrupt_ (‘’Ze kosten 300 cent. Dat is 3 euro.’’). Of mensen ansichtkaarten kochten of niet verschilde enorm tussen de condities. Het verstoren van de verwachte boodschap bleek alleen te werken als er een _reframe_ werd toegevoegd. In dat geval kocht 70% van de participanten de ansichtkaarten, terwijl in de andere condities slechts 25 tot 35% van de participanten dit deed. Mensen werden even uit hun stabiele _mindset_ gehaald: wie zegt in hemelsnaam dat een pakje ansichtkaarten 300 cent kost? Zo’n ongewone uitspraak trekt de aandacht en vergt cognitieve verwerkingscapaciteit van het brein; we zijn het immers niet gewend. Terwijl mensen de boodschap verwerken, volgt echter alweer de _reframe_: ‘’het is een koopje!’’. Precies die boodschap blijft hangen. En deze boodschap nemen we eerder voor waar aan; de kritische verwerking is immers al gaan zitten in het eerste gedeelte van de uitspraak. ### **De (halve) toepassing van T-Mobile** Dan terug naar het radiospotje van T-Mobile. Op de marketingafdeling van de telecomaanbieder denken ze ongetwijfeld iedere dag na over de manier waarop ze de aandacht krijgen van de consument. Dat gebeurde hier met de eerste zin: ‘’Wij van T-Mobile houden van _porn_.’’ (luister het radiospotje hieronder) Gelukkig verbetert T-Mobile zichzelf snel. Het is niet dat soort _porn_ dat ze bedoelen, maar de hashtaggen-oorlog die zich tegenwoordig vooral ontvouwt op Instagram en andere social mediasites. Door de aanvankelijke boodschap direct te herframen (‘’nee, niet dat soort porn’’) en vervolgens te stellen wat ze er wel mee bedoelen, verhogen ze de kans dat mensen de boodschap ontvangen. Als T-Mobile in het radiospotje alleen had gezegd dat het van #foodporn houdt, was de boodschap waarschijnlijk veel minder opgevallen noch doorgedrongen. Toch maakt T-Mobile niet helemaal gebruik van de _disrupt-then-reframe_ techniek. De reframe heeft in dit geval niet direct betrekking op de gewenste actie van de consument (namelijk voor 35 euro per maand een abonnement afsluiten). Als je de techniek inzet is het effect het grootst als je de gewenste actie kort na de _disrupt_ expliciet in de _reframe_ genoemd wordt. ### **De disrupt-then-reframe techniek als weerstandsverminderende techniek** De _disrupt-then-reframe_ techniek is dus geschikt om je doelgroep ontvankelijker te maken voor de informatie die je ze wil geven. Het kan daardoor ook dienen als techniek om weerstand te verminderen. Als mensen doorhebben dat je ze op een bepaalde manier probeert te beïnvloeden, schieten ze namelijk vaak in een verdedigingsmodus: ze duwen argumenten van zich af, met het gevolg dat je beïnvloedingspoging een averechts effect heeft. Met de _disrupt-then-reframe_ techniek kun je die verdedigingsmodus op handige wijze omzeilen. Een mooi voorbeeld daarvan komt uit Thailand, waar de autoriteiten een slimme manier gebruikten om rokers ontvankelijker te maken voor de boodschap om te stoppen met roken (zie filmpje). Ook in een niet-commerciële context kan de techniek dus van pas komen. De _disrupt_ wordt in bovenstaand filmpje veroorzaakt door het kind dat om een vuurtje vraagt. De rokers in kwestie verwachten een dergelijk verzoek niet van het kind. Hun brein wordt aan het werk gezet en het verzoek om te stoppen met roken (de _reframe_) zien ze dan ook niet aankomen. Het gevolg is dat ze veel ontvankelijker zijn voor de boodschap. In een aantal gevallen hebben ze kort daarvoor zelf al argumenten tegen roken genoemd! De campagne had positieve effecten en zorgde er uiteindelijk voor dat het aantal telefoontjes naar de hulplijn om te stoppen met roken met maar liefst 40% steeg. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### Aandacht trekken is niet genoeg Ook aandacht trekken is een vak apart: als je het op de verkeerde manier doet, bereik je een averechts effect. Een grappig vormgegeven campagne kan dan wel opvallen, de boodschap sneeuwt al snel onder. #### **Referentielijst** \[1\] Davis, B.P., & Knowles, E.S. (1999). A Disrupt-Then-Reframe Technique of Social Influence. _Journal of Personality and Social Psychology, 76_, 192-199. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Wanneer kleine groepen grote invloed kunnen hebben](https://tabularasa.nl/kennis/wanneer-kleine-groepen-grote-invloed-kunnen-hebben/) ## Minority influence Door Bert Pol [Download PDF](https://a.storyblok.com/f/219002/x/90b4d747e9/tabularasa-kleine-groepen-grote-invloed-hebben.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Wanneer kleine groepen grote invloed kunnen hebben **Hoewel dat indruist tegen onze intuïtie kan een kleine groep, zonder dat sprake is van wet- of regelgeving, veel invloed hebben op de attitudes (en het gedrag) van een meerderheidsgroep. In psychologisch jargon spreekt men van _minority influence_. Een voorbeeld dat een paar jaar veel in de publiciteit was, is de groep die zich kantte tegen Zwarte Piet. Aanvankelijk overheerste bij veel mensen ongeloof en verbazing: ‘het is toch maar een onschuldige traditie’ en ‘iedereen snapt toch dat Zwarte Piet niets van doen heeft met racisme’. En ‘wat is nou een Sinterklaasfeest zonder Zwarte Piet?’ De emoties liepen nu en dan zo hoog op dat politie-ingrijpen nodig was. Maar uiteindelijk resulteerden de expliciete bezwaren van de minderheidsgroep erin dat Zwarte Piet op veel plaatsen een meerkleurenpiet of roetveegpiet werd. Dat proces voltrok zich niet van de ene dag op de andere, maar gedurende een aantal jaren.** Een duidelijk geval van minority influence. Het fenomeen minority influence doet zich in veel meer contexten gelden. Zoals, om slechts een paar voorbeelden te noemen, de positie van vrouwen in topfuncties, mensen die steeds minder vlees eten om vermijdbaar dierenleed te voorkomen, en huishoudens die hun energiegedrag aanpassen om ons aandeel in de klimaatverandering geringer te maken. Minority groups zijn niet altijd succesvol en zeker niet altijd _op korte termijn_ succesvol. Zo slaat in het geval van een fusie tussen PvdA en GroenLinks de balans vooralsnog uiteindelijk steeds weer door naar de kant van de tegenstanders. Een boeiende vraag is onder welke condities minority influence resulteert of kan resulteren in verandering van het aanvankelijke meerderheidsstandpunt. Een fenomeen dat al lange tijd weinig aandacht krijgt in het onderzoek naar en de praktijk van persuasieve processen, terwijl er wel degelijk belangrijk onderzoek gedaan is naar minority influence1. ### **Waardoor is de aandacht voor minority influence weggezakt?** Een belangrijke oorzaak van het wegzakken van de aandacht voor minority influence is waarschijnlijk het gegeven dat de afgelopen vijftien jaar de focus ligt op de invloed die een meerderheid heeft op het naleven van normen. Gevolg is dat niet benoemd wordt wat de minderheid doet of vindt. Op zich is dat begrijpelijk: wat de meeste mensen doen of denken is het ‘normale’ gedrag. En we hebben de neiging ons net zo te gedragen als de meeste anderen, zeker als ze overeenkomsten met ons vertonen. Maar een belangrijke kanttekening daarbij is dat het dan om gedrag gaat dat niet zo belangrijk voor ons is en waarover we nauwelijks of niet nadenken voor of tijdens het uitvoeren ervan; wat we automatisch gedrag noemen. Een voorbeeld: als de straten vrij zijn van zwerfvuil, is de automatische afleiding dat dát kennelijk normaal is, dus dat niemand rommel op straat gooit, maar in een afvalbak. Bij gedrag dat wel ingrijpende consequenties heeft voor ons, zoals grote fysieke of financiële risico’s, ligt het anders. Daar gaan we niet automatisch mee met wat we om ons heen zien als ‘normaal’. De aandacht voor automatisch gedrag en de beïnvloedbaarheid daarvan heeft een hoge vlucht genomen. En terecht, want omdat zoveel van ons dagelijks gedrag automatisch is, is het bij uitstek beïnvloedbaar met interventies die geen bewuste aandacht vragen. Met de vermelding dat ‘de meeste mensen’ het gewenste gedrag vertonen, kun je al een zekere mate van verandering bereiken. En hoe meer mensen het gewenste gedrag vertonen, hoe minder overlast er geleidelijk veroorzaakt wordt2. ### **Kritische factoren van minority influence** Een intrigerende vraag is welke factoren bepalen of een minderheid succesvol is in het vormen of veranderen van attitudes (en in het verlengde daarvan gedrag). Crano en Seyranian (2009) 3 beschrijven in een reviewartikel wat onderzoek daarover heeft blootgelegd. Het Context/ Comparison – Leniency Model combineert inzichten uit de sociale psychologie over informatieverwerking, sociale identiteit en groepsdynamica. Het heeft, mede daardoor, een grote verklaringskracht. (De genuanceerdheid van het model dwingt hier tot een zeer beknopte beschrijving, waarbij het nodige onbesproken blijft.) Crano en Seyranian (2009) bespreken welke factoren bepalen of een minderheid effect op de attitude van een meerderheid heeft en in welke mate. Belangrijk is daarbij dat het kan gaan om het effect dat een minderheid heeft op de attitude van een groep waarvan de minderheidsgroep geen deel uitmaakt. Dan is sprake van een in- versus outgroup situatie: bijvoorbeeld degenen die voor en tegen vaccinatie zijn. Maar het kan ook gaan om het effect dat een kleine subgroep _binnen_ een groep heeft op de attitude van de meerderheid in de totale groep (zoals alle medewerkers van een organisatie). Een factor is of de attitude waar het om gaat een subjectief of een objectief oordeel inhoudt. Een attitude houdt altijd een oordeel in, bijvoorbeeld: ‘ik vind het goed /niet goed dat de Pieten bij het Sinterklaasfeest _zwarte_ Pieten zijn’. In het geval van de zwartepietendiscussie gaat het om een subjectief oordeel: wat de een fout vindt, vindt de ander geen probleem. Er is geen objectieve maatstaf, zoals een wetboek of jurisprudentie, om de verschillende meningen aan te toetsen. Bij een objectief oordeel is er wel een maatstaf: je kunt bijvoorbeeld met cijfers onderbouwen dat het bouwen van huizen in de buurt van grote rivieren steeds riskanter wordt. Of dat het stoken van open haarden zeker bij windstil weer of mist schadelijk is voor de gezondheid van mensen met aandoeningen aan de luchtwegen. Een andere factor is ervaren sociale identiteit van de bron van een boodschap: voelt hij of zij zich verbonden met de groep wiens attitude hij of zij wil beïnvloeden? Maakt het tot die groep behoren deel uit van zijn/haar identiteit, zoals iemand zich primair Nederlander voelt en geen Europeaan. De status van de bron van de boodschap is nog weer een andere factor: gaat het om een persoon met hoog aanzien of niet. Tot slot de kracht van de boodschap: hoe sterk zijn de argumenten die de boodschap bevat? Nu is het zeker niet zo dat deze factoren onderdeel zijn van een eenvoudig invulschema dat, zoals een belastingformulier, via feitelijke gegevens naar een uitkomst leidt. Ten eerste zijn er geen objectieve gegevens die bepalen wat bijvoorbeeld de sociale identiteit van een bron is. Ten tweede vereist het concretiseren van de verschillende factoren vaak intensief en extensief onderzoek en zorgvuldige afweging. Zoals het vaststellen van de kracht van een boodschap: wat bepaalt of een boodschap sterk is. Ten slotte is, zeker in de sociale wetenschappen, een model niet identiek aan de werkelijkheid: het is een abstractie van een werkelijkheid, waarin nooit alle mogelijke variabelen en interacties opgenomen zijn, noch opgenomen kunnen worden. Een model wijst kritieke factoren en interacties aan die leiden naar een waarschijnlijke uitkomst. De kracht of de zwakte van een model bestaat in de mate van verklarende en voorspellende waarde. Snappen we een proces er beter door en beperkt het de mogelijke uitkomsten van de interacties tussen de factoren? In casu: begrijpen we waarom een bepaalde minderheidsgroep er niet in slaagde de attitude van een meerderheidsgroep te veranderen en kunnen we tot op zekere hoogte voorspellen of het waarschijnlijk is dat een minderheidsgroep de attitude van een meerderheidsgroep zal beïnvloeden? ### **Een (imaginair) voorbeeld: vaccinatie** Binnen een – imaginaire – kerkgemeenschap die tegen vaccinatie is, zou een kleine groep jonge ouders toch liever hun kinderen laten vaccineren. Zij stellen dit aan de orde in een bijeenkomst met geloofsgenoten. In dit geval is sprake van een _ingroup_ (de kerkgemeenschap) waarbinnen een minority group de _attitude_ van de meerderheid zou willen veranderen. Een lastige vraag is of het om een _objectief_ of een _subjectief_ oordeel gaat: voor de minderheid die verandering wil, kan de attitude die ze willen beïnvloeden objectief zijn, omdat onder gevaccineerde kinderen beduidend minder sterfte aan een aantal ziekten voorkomt dan onder niet-gevaccineerde kinderen. Voor de meerderheidsgroep binnen de kerkgemeenschap kan hun attitude echter ook aanvoelen als een objectief oordeel: leven en dood zijn geen zaken waar je als mens over moet beslissen. Dat is aan God voorbehouden. De leden van de minderheid die de attitude van de meerderheid ten aanzien van vaccinatie zouden willen veranderen, ontlenen hun _identiteit_ zeer waarschijnlijk aan het lidmaatschap van hun kerkgemeenschap. Dat kleurt hun waarden en normen en daarmee in hoge mate de manier waarop ze in het leven staan en zich verhouden tot de medemens. De aansluiting bij hun geloofsgenoten – zeker die bij degenen die hen het meest na staan – is belangrijk voor hen. De attitude van de meerderheid ten aanzien van vaccinatie is echter heel sterk en uitgesproken. De minderheid zal die niet gemakkelijk veranderen. Tegelijkertijd is de kans groot dat de meerderheid _de groep bij elkaar_ zal willen _houden_. Om _emotionele_ redenen, bijvoorbeeld omdat men zich sterk verbonden voelt met de jonge ouders en hun zorgen ook wel begrijpt, maar er ook voor vreest dat zij Gods toorn over zich af zullen roepen. Dat kan erin resulteren dat men de veranderingsgezinden aanhoort en met hen in gesprek gaat. In dat geval is er een goede kans dat de groep in zijn huidige vorm en omvang blijft bestaan. In dat geval is er sprake van het impliciet tot stand komen van een _leniency contract_. Omdat de ene partij redelijk blijft, zal de andere partij eerder geneigd zijn zich dienovereenkomstig te gedragen. Er is bereidwilligheid om naar de minderheid te luisteren, in plaats van hen te verstoten. Op basis van deze bereidwilligheid kunnen degenen die tot de minderheid behoren – of een deel van hen – besluiten hun beïnvloedingspoging te staken of op te schorten. De attitude van de meerderheid blijft weliswaar ongewijzigd, maar de groep overleeft de crisis. ### **Belang van aandacht voor minority influence** Belangrijk is aandacht te schenken aan wat het onderzoek naar minority influence tot nog toe heeft opgeleverd. Ook omdat een minority group niet per definitie een prooi is die geduldig op de jager wacht. Ze kan ook zelf actief zijn op het vlak van beïnvloeding. Kennis van kritische factoren die succes en falen van minority influence mede bepalen, kan helpen bij de selectie van kansrijke interventies. En bij het herkennen van maatschappelijke ontwikkelingen die een bedreiging voor de samenleving kunnen worden als ze niet opgemerkt worden. Een van de inzichten die het onderzoek naar minority influence heeft opgeleverd, is dat ze lang niet altijd direct tot een verandering van een belangrijke attitude leidt, maar pas na verloop van tijd en via aanverwante attitudes. Je moet er toch niet aan denken dat democratie, rechtsstaat en persvrijheid ondermijnd zouden worden terwijl we niets in de gaten hadden? #### **Referenties** \[1\] Zie Crano, W.D. en Seyranian, V. (2009). How minorities prevail: the Context/Comparison-Leniency Contract Model. Journal of Social Issues. 65 (2), 335-363. Crano, W.D 2017. the Context/Comparison Model. Different processes, different outcomes. In: Majority and minority influence. Societal meaning and cognitive elaboration. Papastamou, S., Gardkiotis, A. and Prodromitis, G. (eds.). London: Routledge. 47-72. Moscovici is de aartsvader van het onderzoek naar minority influence. De Nederlandse onderzoekers Carsten de Dreu en Nanne de Vries verrichtten eind vorige en begin deze eeuw veel onderzoek. (Voor de literatuurverwijzingen, zie Crano, W.D. en Seyranian, V., a.w.) \[2\] Binnen zekere grenzen, want één interventie volstaat zelden en alleen een verwijzing naar een meerderheid die het goede gedrag vertoont, is geen panaché. Doorgaans is een interventiepakket nodig om verandering te bewerkstelligen. Zie bijv. Bert Pol en Christine Swankhuisen, Overheidscommunicatie; een gedragswetenschappelijke aanpak. 3 dr. Bussum: Coutinho, 2021. p. 181-184. \[3\] Crano en Seyranian (2009). Ook Crano (2017). **Dit artikel verscheen in nr. 4 (2022) van communicatievakblad C.** ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Zwaartepunt bij onafhankelijke, integratieve informatievoorziening](https://tabularasa.nl/kennis/zwaartepunt-bij-onafhankelijke-integratieve-informatievoorziening/) Nieuwe focus overheidscommunicatie [Download Pdf](https://a.storyblok.com/f/219002/x/27b3fb1715/creatiefmetkurk.pdf) - [Home](/) - [kennis](/kennis) - Zwaartepunt bij onafhankelijke, integratieve informatievoorziening **Hoe kunnen we bij de huidige turbulentie in de wereld als gewone maar betrokken burgers tot een afgewogen oordeel komen over belangrijke maar complexe onderwerpen? Zoals over stikstofreductie in relatie tot het protest van de boeren tegen de consequenties van het stikstofbeleid voor hun bedrijf. Over het wel of niet naar gas boren in Noordoost-Groningen nu Rusland de kraan heeft dichtgedraaid. Over huizenbouw in buitengebieden of hoogbouw in bestaande woonwijken. Over het boeken van vliegvakanties in verband met de snelle verspreiding van ernstige virussen.** Kunnen we bij de veelheid en verscheidenheid aan meningen in de media nog inschatten wat de gevolgen van maatregelen zijn? En hoe we zelf moreel verantwoord kunnen handelen: wel of geen verzet aantekenen tegen windmolens in de omgeving van je eigen buurt, en het bepalen van je politieke voorkeur en je stemgedrag. Welke rol zou overheidscommunicatie daarbij kunnen of moeten spelen? ### **Doorwerking van de ene crisis in een andere** Er is niet alleen enorm veel tegelijkertijd aan de hand, maar alles haakt ook in elkaar. De corona-epidemie veroorzaakte psychische ontwrichting en heeft leerprestaties een flinke knauw gegeven. Doordat kinderen uit gezinnen waar ouders niet bij machte waren kun kinderen te ondersteunen bij het digitale onderwijs, of hen geen geschikte plek konden bieden om huiswerk te maken, werd ook maatschappelijke tweedeling in de hand gewerkt. Kinderen uit die gezinnen liepen meer onderwijsachterstand op dan leeftijdgenoten uit bevoorrechte milieus. En hoewel er ook al een lerarentekort was voor de corona-epidemie, was het voor scholen in wijken met veel sociale problematiek nog lastiger om docenten en schoolleiders te vinden. Virologen waarschuwen ervoor dat nieuwe, zeer ernstige en moeilijk te beteugelen virussen niet lang op zich zullen laten wachten als we en masse de wereld over blijven vliegen omwille van ons vakantieplezier. Verstandig zou zijn als we onszelf in de hand zouden houden, maar wat doe je als buren, vrienden, familieleden en collega’s wel gaan, als de kinderen daarom zeuren en je zelf vindt dat je zo’n vakantie eigenlijk wel verdiend hebt? De klimaatverandering vraagt om energiezuinige huizen. Gemeenten geven subsidies om verduurzaming te stimuleren, maar door internationale lockdowns tijdens de coronajaren is de productie van tal van grondstoffen stil komen liggen. Intussen stijgen de kosten van energie tot ongekende hoogten, wat vooral lagere inkomens treft, maar ook de nodige middeninkomens. Het al bestaande schuldenprobleem in onze samenleving wordt er alleen maar groter van. We bevinden ons anno 2022 in een zeer complexe situatie. Laten we hopen dat onze maatschappij voldoende veerkracht heeft om deze crises te boven te komen. Belangrijk is dat we zelfstandig kunnen blijven nadenken en niet blindelings degenen volgen die het hardst schreeuwen of op tv, in het café of op het werk anderen verbaal de loef afsteken. Wie goed gebekt is, heeft niet altijd het beste voor. ### **Onontwarbare kluwen** Maar om goed geïnformeerd te zijn, heb je betrouwbare kennis nodig. Want waaraan toets je de informatie die van alle kanten op je afkomt? En waarop baseer je je eigen attitudes en beslissingen? Emotie? Geloof in wat je sociale omgeving beweert? ‘Feiten’? Zorgvuldige afwegingen? Informatie_bronnen_ zijn er genoeg. Nieuwsmedia, van verschillende signatuur en met dienovereenkomstige interpretatie van de gebeurtenissen en feiten. Experts uit de betrokken vakgebieden komen in de media aan het woord. Veelal zullen ze integer zijn, maar ze zijn wel expert in hún specialisme. Tijdens de corona-epidemie bijvoorbeeld gaven medisch specialisten en virologen een andere mening dan economen, horecaondernemers en eigenaren van winkels die als niet-essentieel aangemerkt waren. Bronnen genoeg dus, eerder teveel dan te weinig. Er komt dagelijks een onontwarbare kluwen informatie op ons af. We zijn geen expert in de afzonderlijke vakgebieden en kunnen dus niet beoordelen wie van twee of drie discussiërende experts het bij het rechte eind heeft. We gaan in arren moede maar af op wie er het meest betrouwbaar of gezaghebbend uitziet, of wie de meeste bijval krijgt van collega-experts of onderzoeksjournalisten, of wie we wel of niet irritant vinden1. We worden heen en weer geslingerd tussen standpunten. De boeren roepen wellicht tegenstrijdige emoties bij ons op. We kunnen ons boos maken over sommige acties, maar even later kunnen we geroerd zijn door het verhaal van een boer die fors heeft geïnvesteerd om zijn bedrijf milieuen diervriendelijker te maken en nu van de kaart geveegd dreigt te worden. We horen uiteenlopende cijfers over de uitstoot. We horen oplossingen die een bepaalde aanpak van de communicatie kan brengen zoals een dialoog aangaan in plaats van in discussie te gaan. We zijn wellicht geneigd te geloven dat we onze boeren nodig hebben om eten op tafel te krijgen. Maar er zijn ook experts die ons voorhouden dat het vlees en fruit dat we op tafel zetten geïmporteerd is: hebben we de boer dan kennelijk toch niet nodig? Maar als er niet zoveel geëxporteerd wordt, heeft dat toch effect op onze economie? ### **Overzicht** Waar haal je, kortom, als welwillende, zich voor de medemens en de leefomgeving verantwoordelijk voelende burger informatie vandaan die zo weinig mogelijk gekleurd is door – nu eenmaal onvermijdelijke – interpretatie. Het is op eigen kracht zo goed als onmogelijk. Het is daarom de hoogste tijd voor integratieve overheidscommunicatie: overheidscommunicatie die de zienswijze en het belang van ministeries en politieke partijen overstijgt. Ministeries en politieke partijen hebben immers een eigen verantwoordelijkheid voor communicatie over hun beleidsterrein, respectievelijk zienswijze. Maar geen enkele organisatie houdt zich bezig met het schetsen van een genuanceerd en goed gedocumenteerd overzicht van de stand van zaken. Waar de effecten van de synchroon lopende crises in elkaar grijpen en welke consequenties van een maatregel in het ene domein naar verwachting heeft voor een ander domein. Wat betekent bijvoorbeeld het in december 2021 definitief genomen besluit van Shell om het hoofdkantoor van Nederland naar het Verenigd Koninkrijk te verhuizen en daarmee volledig Brits te worden? Milieudefensie won in mei 2021 een rechtszaak tegen Shell over het terugdringen van de CO2-uitstoot, wat voor de directeur van Milieudefensie aanleiding was voor zijn in de media vaak afgebeelde vreugdesprongetje. Hoogleraar accounting Jan Bouwens noemt het vertrek echter een ‘pyrrusoverwinning voor de milieubeweging’. In zijn visie ‘verliest de EU een belangrijke partner die nodig is voor de transitie van fossiel naar groen2.' En wat betekent het vertrek van Shell voor de economie? Milieudefensie meldt dat ‘het vertrek niet slecht is voor de economie3’. Dat klinkt logisch: het is immers vooral een papieren wijziging, waarbij maar slechts een gering aantal mensen uit Nederland vertrekt. Maar anderzijds is het de vraag of dit besluit op zichzelf staat, of dat het een manifestatie is van een als ongunstig ervaren ondernemingsklimaat. Zal het niet betekenen dat ons land in steeds mindere mate als vestigingsplaats, met fabrieken én bestuurders, gekozen wordt door nieuwe bedrijven? Wat zal daarvan het effect zijn op de internationale concurrentiepositie? Het tekort aan leerkrachten en schoolleiders, het dalende kwaliteitsniveau van ons onderwijs ten opzichte van omringende landen, het gebrek aan medisch personeel in ziekenhuizen, aan huisartsen en aan woningen maken het er allemaal niet beter op. Komen we in een neerwaartse spiraal? Nederlandse burgers moeten in staat gesteld worden dat te weten te komen om zich een degelijk onderbouwde mening te kunnen vormen. En niet goedgelovig of gedreven door uitsluitend emotie hoeven aan te nemen wat anderen hen influisteren of toeschreeuwen. ### **Instituut voor integratieve overheidscommunicatie** Om burgers in staat te stellen beslissingen te nemen die niet alleen hun persoonlijke, maar ook het algemene belang op de korte en langere termijn laten meewegen in attitudes en gedrag, moet de overheid op zijn beurt zijn verantwoordelijkheid nemen. En een instituut voor integratieve overheidsinformatie creëren. De opdracht is puur informeren. Voorlichting geven op basis waarvan mensen zelf kunnen besluiten4. Aan welke voorwaarden moet zo’n instituut voor integratieve overheidsinformatie voldoen en welke status moet het krijgen? ### **Een voorzet:** - Het moet onafhankelijk van politiek en ministeries zijn (en ook niet voor mensen en middelen ambtelijk onder een secretaris-generaal vallen). - Het moet vrij zijn in zijn oordeel over aangeleverde informatie uit welke hoek dan ook. - Directie en medewerkers moeten niet gevormd zijn uit mensen van bestaande ministeries. - Het zou een vergelijkbare status moeten hebben als het Centraal Planbureau (CPB), Planbureau voor de Leefomgeving, Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en Ombudsman. - Het moet interdisciplinair zijn, samengesteld uit onder meer journalisten, voorlichtingsdeskundigen, taalkundigen, (publieks)filosofen, economen, cultureel antropologen en cognitief psychologen. #### Referentielijst \[1\] Vgl. Petty, R.E. & Cacioppo, J.T. (1986) Communication and persuasion. Central and peripheral routes to attitude change. New York: Springer Verlag. \[2\] [https://www.accountant.nl/nieuws/2021/11/](https://www.accountant.nl/nieuws/2021/11/) bouwens-vertrek-shell-is-pyrrusoverwinning- voor-milieubeweging/. (Geraadpleegd 28 augustus, 2022) \[3\] [https://milieudefensie.nl/actueel/shell-vertrektnaar-](https://milieudefensie.nl/actueel/shell-vertrektnaar-) groot-britannie-wat-zijn-de-gevolgen. (Geraadpleegd 28 augustus, 2022) \[4\] Het gaat nadrukkelijk niet om beïnvloeding van gedrag en attitudes. Dit artikel verscheen in nr. 6 (2022) van communicatievakblad C. ## Lees ook [ Blog ### Systeemdenken: we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden ](/kennis/systeemdenken-we-hoeven-het-wiel-niet-opnieuw-uit-te-vinden) [ Blog ### Luisteren met RASA én als een onbeschreven blad ](/kennis/luisteren-met-rasa-en-als-een-onbeschreven-blad) [ Kennis ### Meta stopt met sociaal maatschappelijke advertenties ](/kennis/meta-stopt-met-sociaal-maatschappelijke-advertenties) [ Blog ### Blue Monday in het zonnetje ](/kennis/blue-monday-in-het-zonnetje) [ Blog ### Microtargeting Madness ](/kennis/microtargeting-madness) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Over ons](https://tabularasa.nl/over-ons/) ## Pioniers in positieve verandering sinds 1997 ### Op de troepen vooruit: een evidence-based visie In september 1997 besloten Christine Swankhuisen en mede-oprichter Bert Pol dat het anders moest. Te vaak werden keuzes gemaakt op basis van aannames en onderbuikgevoelens, terwijl organisaties juist behoefte hadden aan oplossingen die écht werken in de praktijk. Daarom richtten zij Tabula Rasa op: het eerste gedrag- en communicatiebureau in Nederland dat wetenschappelijke inzichten vertaalde naar concrete, toepasbare gedragsoplossingen. Nu – bijna 30 jaar later – zetten we ons nog elke dag in om gedragsoplossingen te ontwikkelen die duurzaam effect hebben. Onze missie is onveranderd: organisaties helpen om menselijker, effectiever en onderbouwd interventies te ontwikkelen en te communiceren, zodat gewenst gedrag niet alleen ontstaat, maar ook blijft. ## Tabula Rasa is partner van Roorda Reclamebureau Na al twee decennia samen te werken, vormen Tabula Rasa en Roorda Reclamebureau sinds 2023 samen één holding. Vanuit die samenwerking bundelen we twee werelden die elkaar perfect aanvullen: diepgaande gedragsinzichten, en scherpe creatieve kracht. Tabula Rasa onderzoekt wat mensen écht drijft en ontwikkelt de strategie; Roorda vertaalt deze naar een creatief concept dat raakt, beweegt en activeert. Doordat we vanaf de eerste verkenning tot en met de laatste campagne-uitrol volledig samen optrekken, weten we zeker dat gedragstechnieken niet alleen in de basis staan, maar ook zichtbaar en voelbaar worden in het eindresultaat. We testen, leren en verbeteren onderweg, zodat wat we maken niet alleen mooi is, maar meetbaar impact heeft. ## Waar komt 'Tabula Rasa' vandaan? Toen Tabula Rasa startte werden we gebeld door een man die dacht dat we een Indisch restaurant waren. Hij wilde een rijsttafel bestellen. Een ongebruikelijke naam geeft altijd aanleiding voor een gesprek. Tabula Rasa komt uit het Latijn en betekent ‘onbeschreven blad’. Gekozen omdat we graag met een open blik naar de vraagstukken van onze opdrachtgevers kijken. ### Een team vol experts Goede gedragsoplossingen vragen om meer dan alleen een goede onderbouwing. Ze ontstaan wanneer verschillende specialisten elkaar vinden. Bij Tabula Rasa werken gedrags- en communicatie-experts daarom dagelijks zij aan zij met digitale en creatieve specialisten. Zo vertalen we gedragsinzichten naar heldere, toepasbare oplossingen. Hierin worden zij ondersteund door onze ervaren projectmanagers die het overzicht houden, de kwaliteit bewaken en zorgen dat iedere stap binnen planning en budget verlopen. Door die hechte samenwerking komen strategie, creativiteit en uitvoering samen in oplossingen die merkbaar impact maken. ### Thomas Bonekamp • Strateeg ### Ibi Baggerman • Strateeg ### Sanne Tolen • Gedragsstrateeg ### Antonia Troelstra • Gedragsstrateeg ### Christine Swankhuisen • Directeur ### Bart de Vos • Gedragsstrateeg [ ### Neem contact met ons op Ben je enthousiast geworden over Tabula Rasa en wil je positieve verandering in gang zetten? Bel ons of stuur ons een bericht! ](/contact) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Privacy Policy](https://tabularasa.nl/privacy/) ## Hoe wij met uw data omgaan Wij hechten veel waarde aan uw privacy en streven ernaar om uw persoonlijke gegevens te beschermen. In dit privacybeleid leggen we uit welke persoonlijke gegevens we verzamelen en hoe we deze gebruiken. ### Welke persoonlijke gegevens verzamelen we? Wanneer u onze website bezoekt, kunnen we de volgende persoonlijke gegevens verzamelen: - Contactgegevens, zoals uw naam, e-mailadres en telefoonnummer, die u aan ons verstrekt wanneer u contact met ons opneemt via ons contactformulier. - Informatie over uw gebruik van onze website, zoals uw IP-adres, browsertype, besturingssysteem en de pagina's die u bezoekt. We verzamelen deze informatie met behulp van cookies en vergelijkbare technologieën. ### Hoe gebruiken we uw persoonlijke gegevens? We gebruiken uw persoonlijke gegevens voor de volgende doeleinden: - Om contact met u op te nemen in reactie op uw vragen of opmerkingen die u via ons contactformulier heeft ingediend. - Om onze website te beheren en te verbeteren en om uw gebruikerservaring te personaliseren. - Om statistieken en analyses te genereren over het gebruik van onze website. ### Wie heeft toegang tot uw persoonlijke gegevens? We delen uw persoonlijke gegevens niet met derden, behalve: - Wanneer we wettelijk verplicht zijn om dit te doen. - Wanneer we een externe serviceprovider inschakelen om ons te helpen bij het beheren van onze website en ons bedrijf. Deze serviceproviders hebben alleen toegang tot uw persoonlijke gegevens voor zover dit nodig is om hun taken uit te voeren en mogen deze niet voor andere doeleinden gebruiken. ### Hoe lang bewaren we uw persoonlijke gegevens? We bewaren uw persoonlijke gegevens zo lang als nodig is om de doeleinden te bereiken waarvoor ze zijn verzameld, tenzij we wettelijk verplicht zijn om deze langer te bewaren. ### Hoe beschermen we uw persoonlijke gegevens? We nemen de beveiliging van uw persoonlijke gegevens serieus en hebben passende technische en organisatorische maatregelen genomen om uw persoonlijke gegevens te beschermen tegen ongeoorloofde toegang, verlies, misbruik of wijziging. ### Wat zijn uw rechten? U heeft het recht om ons te vragen welke persoonlijke gegevens we over u hebben verzameld en om deze gegevens te corrigeren of te verwijderen. U heeft ook het recht om bezwaar te maken tegen de verwerking van uw persoonlijke gegevens of om de verwerking ervan te beperken. ### Contact opnemen Als u vragen of opmerkingen heeft over ons privacybeleid of als u uw rechten wilt uitoefenen, neem dan [contact](/contact) met ons op. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Stagevacature](https://tabularasa.nl/stage-vacature/) ## Per februari 2027 Onderzoek naar (én met) de doelgroep, kennis over gedrag en een _evidence based_ strategie vormen de basis van effectieve communicatie. En laat dat precies zijn waar wij ons bij Tabula Rasa mee bezig houden. Samen met onze collega’s van Roorda maken we communicatie die zorgt voor positieve gedragsverandering voor uiteenlopende doelgroepen en opdrachtgevers. Zo laten we zien dat in iedereen een Supporter van Schoon zit (NL Schoon), maken we mentale gezondheid bespreekbaar (Ministerie van VWS) en maken we jongeren bewust van de gevolgen opgevoerde fatbike (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat). ### Stagiairs gezocht We zoeken twee stagiaires (WO) die ons per februari (tot en met mei) in 2027; 4 dagen per week willen helpen met onderzoek en het geven van advies over gedragsverandering en communicatie. In de praktijk uit dat zich bijvoorbeeld in het uitvoeren van deskresearch, straatinterviews of een co-creatie, het maken gedragsanalyses en het (mee) vormgeven van gedrags- en campagnestrategieën. Ben jij de gedragsveranderaar in spé die we zoeken? Stuur dan uiterlijk vrijdag 2 oktober een mail naar [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) met daarin je motivatiebrief en CV. Dan nemen we snel contact met je op. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Vacatures](https://tabularasa.nl/vacatures/) ## Kom werken bij Tabula Rasa ## Open Sollicitatie Geen vacature die helemaal bij je past, maar nog steeds enthousiast? Stuur dan je open sollicitatie naar info@tabularasa.nl [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk](https://tabularasa.nl/werk/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [ ## Elke stemmer verdient een standbeeld ](/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld) [ ## Freek Vonk spot Supporters van Schoon ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Ministerie van VWS ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [ ## Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden ### Gemeente Den Haag ](/werk/sids-den-haag) [ ## Stillere nachten in Leuven door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [ ## MONO: zonder afleiding op weg ### Ministerie van IenW ](/werk/mono) [ ## Ben je Bob, zeg het hardop! ### Ministerie van IenW ](/werk/bob) [ ## Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ### Belastingdienst ](/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen) [ ## Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? ### Gemeente Rotterdam ](/werk/motorlawaai) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [ ## Een mantra om je eigen grenzen te bewaken ### Ministerie van VWS ](/werk/zin-lekker-fijn) [ ## #Kweetnie wat ik moet zeggen ### Ministerie van VWS ](/werk/kweet_nie) [ ## Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Een beetje extra hulp bij grote veranderingen](https://tabularasa.nl/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen/) De Belastingdienst - [Home](/) - [werk](/werk) - Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ## Vraag De Belastingdienst wil burgers en ondernemers helpen om aan hun verplichtingen te voldoen. Tabula Rasa is gevraagd hiervoor een campagnestrategie te ontwikkelen. ## Aanpak We koppelen belastingzaken aan verandermomenten. Als je trouwt of juist gaat scheiden, een huis koopt of bijvoorbeeld een eigen zaak begint, kan dat consequenties hebben voor je belastingen. We zetten wederkerigheid in door de hulp die de Belastingdienst biedt om het makkelijk te maken (zoals de vooringevulde aangifte, of checklists). #### Belastingzaken – we zijn er niet graag mee bezig, maar het is wel in ons voordeel als ze goed geregeld zijn. Het kan je tenslotte wat opleveren, of voorkomen dat je later bij moet betalen. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Wegwijs in je belastingzaken bij grote veranderingen** Niet iedereen is boekhouder en het regelen van belastingzaken kan uitdagend zijn. Met name bij grote veranderingen, zoals het kopen van een eigen huis of het starten/beëindigen van een onderneming, kunnen belastingzaken complex zijn. We ontwikkelden daarom een campagne waarin verschillende grote levensveranderingen (life-events) aan bod kwamen. Door de veranderingen te koppelen aan de beschikbare hulpmiddelen, maakten we belastingplichtigen hierin wegwijs. Letterlijk. Met een grote pijl wijzen we de doelgroep de weg naar waar ze bij verschillende life events terecht kunnen voor hulp. ### Een beetje extra hulp is nooit ver weg In combinatie met de boodschap ‘een beetje extra hulp is nooit ver weg’ maken we iedereen duidelijk dat als je er niet uitkomt, de Belastingdienst er is om je te ondersteunen. Het gebruik van belastingblauw en de pijl creëert een herkenbaar concept in alle lagen van de campagne en wordt voortaan in alle merkcampagnes vanuit de Belastingdienst gehanteerd. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/belastingdienst) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Belastingdienst](https://tabularasa.nl/werk/belastingdienst/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ### Belastingdienst ](/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ben je Bob, zeg het hardop!](https://tabularasa.nl/werk/bob/) Ministerie van IenW - [Home](/) - [werk](/werk) - Ben je Bob, zeg het hardop! ## Vraag Hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensen die nog moeten rijden, ook op feestjes, borrels en diners rondom de feestdagen, geen alcohol drinken? ## Aanpak Het is lastig om alcoholische drankjes af te slaan op feestjes en borrels. Daarom moedigen we mensen aan zich kenbaar te maken als ‘Bob’, zodat hun omgeving weet dat ze nog met de auto moeten en geen alcohol drinken. Zo voorkomen we dat mensen alcohol krijgen aangereikt en wordt het makkelijker voor automobilisten om na het feestje broodnuchter in de auto te stappen. #### Hoewel algemeen bekend is dat alcohol en verkeer niet samengaan, blijft het voor automobilisten lastig om alcohol te vermijden. Daarom introduceerden we 'Bob': iemand die niet drinkt, maar wel naar huis rijdt. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Bob biedt duidelijkheid: voor mij geen alcohol!** Alcoholische dranken zijn amper weg te denken uit onze maatschappij. Gezellig, maar niet in combinatie met het verkeer. Iedereen weet dat autorijden geen goed idee is als je hebt gedronken. Toch kan het lastig zijn om geen alcohol te drinken. Zeker als je vrienden er al vanuit gaan dat je meedrinkt en er direct voor je wordt besteld. Daarom bedachten we een alternatief: één woord waarmee je zegt dat je geen alcohol drinkt, omdat je nog moet rijden. Dat woord werd Bob. En als je iets hardop uitspreekt, is de kans dat je dit ook naleeft groter. Daarom zeggen we: Ben je Bob? Zeg het hardop! ### **Ook tijdens de feestdagen** Zeker tijdens de feestdagen wordt veel alcohol geschonken. Daarom maakten we eind 2023 een aantal varianten online advertenties en radiocommercials om automobilisten te herinneren aan: Ben je Bob, zeg het hardop! Daar kom je veilig mee thuis, of je nu samen terugrijdt of alleen. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/bob) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Communicatie-advies](https://tabularasa.nl/werk/Communicatie-advies/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Ministerie van VWS ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Ben je Bob, zeg het hardop! ### Ministerie van IenW ](/werk/bob) [ ## Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ### Belastingdienst ](/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen) [ ## Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Doelgroeponderzoek](https://tabularasa.nl/werk/Doelgroeponderzoek/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Elke stemmer verdient een standbeeld ](/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld) [ ## Freek Vonk spot Supporters van Schoon ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Ministerie van VWS ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [ ## Stillere nachten in Leuven door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [ ## MONO: zonder afleiding op weg ### Ministerie van IenW ](/werk/mono) [ ## Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ### Belastingdienst ](/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen) [ ## Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? ### Gemeente Rotterdam ](/werk/motorlawaai) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [ ## Een mantra om je eigen grenzen te bewaken ### Ministerie van VWS ](/werk/zin-lekker-fijn) [ ## #Kweetnie wat ik moet zeggen ### Ministerie van VWS ](/werk/kweet_nie) [ ## Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Elke stemmer verdient een standbeeld](https://tabularasa.nl/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld/) Gemeenteraadsverkiezingen - [Home](/) - [werk](/werk) - Elke stemmer verdient een standbeeld #### Stemmen. In oktober bracht ruim 78% van de Nederlanders hun stem uit. Maar bij de gemeenteraadsverkiezingen komen altijd een stuk minder mensen. Bij de laatste verkiezingen in 2022 was de gemiddelde opkomst bijna 51%. Wat kun je doen als overheid om inwoners te stimuleren om te gaan stemmen, ook voor de gemeenteraadsverkiezingen? Daarvoor doken we de doelgroep in: waarom stemt niet iedereen altijd? Uit onderzoek kwam een aantal redenen terug: mensen voelen zich niet betrokken bij de (lokale) politiek en denken dat hun stem toch geen effect heeft. Mensen hebben vaak het gevoel dat ze niet belangrijk worden gevonden door de politiek. Ook bleek dat deze mening lastig te veranderen is via traditionele campagnemiddelen. Zie daar een enorme uitdaging: Hoe geven we mensen het gevoel dat ze belangrijk zijn en bewijzen we dat hun stem telt? Die vraag heeft geleid tot een nieuwe campagne voor het ministerie van Binnenlandse Zaken. Een campagne waarbij we, naast traditionele campagemiddelen voor groots bereik, ook echt naar mensen toe gaan om met hen in gesprek te gaan. De kern van de campagne is om te laten zien dat elke stemmer belangrijk is en op een voetstuk hoort: “Elke stemmer verdient een standbeeld”.   ### **Onthulling standbeelden** In 6 gemeenten verspreid door het land, worden op 27 februari standbeelden onthuld van 1 van hun inwoners en stemmers. Geen BN-ers of lokale helden, maar heel normale mensen. Zoals jij en ik. Hun standbeeld staat symbool voor alle stemmers uit die gemeente. Bij de onthullingen zijn burgemeesters en teams aanwezig die met mensen gesprekken voeren over de gemeenteraadsverkiezingen. En daarvoor hebben ze ook nog eens een photobooth mee, waarmee iedereen zichzelf direct kan laten omtoveren tot zo’n standbeeld. Het filter om van jezelf een standbeeld te maken, is ook te vinden via elkestemmer.nl en via SnapChat. ### **Een standbeeld van jezelf maken als stemmer** In de eerste twee weken van de campagne, roepen we mensen op om ook een standbeeld van zichzelf als stemmer te maken. Als standbeeld krijg je een typisch rood stempotlood in je handen. Zo wordt extra benadrukt dat je een stemmer bent. Uit [onderzoek](https://ideas.repec.org/p/hrv/hksfac/8052150.html) blijkt namelijk dat als je jezelf ziet als stemmer, de kans groot is dat je ook echt gaat stemmen. Om het gevoel dat je een stemmer bent te versterken, staat onder de filterfoto ook de tekst “Ik ga stemmen 18 maart”. Hiermee spelen we in op ‘commitment & consistency’: als je je hebt voorgenomen om iets te doen, is de kans groot dat je dat ook gaat doen. En als je je foto deelt met anderen, laat je hen ook zien dat jij een ‘stemmer’ bent. Ook dat vergroot de commitment & consistency. En het beïnvloedt de mensen naar wie de foto wordt gestuurd. De twee weken voor de verkiezingen, verandert de focus van de campagne en herinneren we mensen om ook echt te gaan stemmen. In deze campagnemiddelen zijn verschillende standbeelden zichtbaar, om te benadrukken dat heel veel anderen ook gaan stemmen. ### **De stemmer centraal** Met deze campagne staat niet de verkiezing centraal, maar de stemmer. Door stemmers letterlijk op een voetstuk te plaatsen, verschuift het perspectief: van systeem naar mens. Want uiteindelijk begint democratie niet bij het stembiljet, maar bij het gevoel dat je ertoe doet. Elke stemmer telt. Heb jij al een standbeeld van jezelf als stemmer gemaakt? Het kan vanaf nu op [www.elkestemmer.nl](http://www.elkestemmer.nl) of via SnapChat! [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Gedragsinterventies](https://tabularasa.nl/werk/Gedragsinterventies/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden ### Gemeente Den Haag ](/werk/sids-den-haag) [ ## Stillere nachten in Leuven door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [ ## Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? ### Gemeente Rotterdam ](/werk/motorlawaai) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Gemeente Den Haag](https://tabularasa.nl/werk/gemeente-den-haag/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden ### Gemeente Den Haag ](/werk/sids-den-haag) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Gemeente Rotterdam](https://tabularasa.nl/werk/gemeente-rotterdam/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? ### Gemeente Rotterdam ](/werk/motorlawaai) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Handig, van de Belastingdienst!](https://tabularasa.nl/werk/handig-van-de-belastingdienst/) Belastingdienst - [Home](/) - [werk](/werk) - Handig, van de Belastingdienst! ## Vraag Ontwikkel een nieuwe campagnestrategie en een campagneconcept voor de Belastingdienst die aansluit bij belastingplichtigen en de fiscale momenten gedurende het jaar. Met de campagne willen de Belastingdienst belastingplichtigen helpen om meer grip te krijgen op hun belastingzaken.  ## Aanpak Na een uitgebreid vooronderzoek, waarin we meer dan honderd interne onderzoeken van de Belastingdienst hebben geanalyseerd, kwamen we tot een belangrijk inzicht: belastingplichtigen willen hun belastingzaken het liefst zélf regelen. Hoe ingewikkeld dat soms ook is, of hoeveel twijfels ze daarbij ook hebben. In de nieuwe campagne ondersteunt een menselijke en betrokken Belastingdienst hen daarbij met handige hulpmiddelen en persoonlijk contact. #### **Belastingzaken kunnen onzekerheid oproepen: Doe ik het wel goed? Wat zijn de verwachtingen? Toch willen de meeste mensen hun belastingzaken het liefst zelf regelen. Dit inzicht was één van de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek dat we hebben uitgevoerd voor de Belastingdienst. Het vormt de basis voor de nieuwe campagne, die we samen met Roorda maakten. Hierin staat online en persoonlijke hulp bij je belastingzaken centraal: Handig, van de Belastingdienst.** Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Een nieuwe campagnestrategie en -concept** Om met de campagne goed aan te sluiten op de behoeften van de ruim 10,5 miljoen belastingplichtigen in Nederland, deden we uitgebreid vooronderzoek. Daaruit bleek: mensen willen hun belastingzaken graag zelf doen en begrijpen. Ze zijn ook bereid daar moeite voor te doen. Toch hebben nog veel mensen twijfels. Ze weten niet altijd wat de Belastingdienst precies van hen verwacht, of wat zij van de Belastingdienst mogen verwachten. Bovendien ervaren ze de organisatie vaak als afstandelijk en weinig menselijk. ### **Behulpzaam, menselijk en betrokken** De nieuwe strategie draait daarom om helpen. De Belastingdienst zorgt dat mensen hun belastingzaken zoveel mogelijk zelf kunnen regelen, maar biedt ondersteuning waar dat nodig is. De Belastingdienst staat klaar met praktische hulpmiddelen zoals checklists en webinars. En wie liever persoonlijk contact wil, kan een terugbelafspraak maken of langsgaan bij een belastingbalie. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **De helpende hand** In de campagne is de Belastingdienst persoonlijker en dichterbij. De opvallende blauwe arm, begeleid door de vertrouwde stem van de Belastingdienst, wijst je de weg naar hulp. Samen vormen ze de campagne-assets van de langlopende campagne, die wordt afgesloten met de nieuwe campagneregel: Handig, van de Belastingdienst. Met een online serie bereiken we ondernemers op de manier die het beste bij hen past, namelijk via andere ondernemers. Zij vertellen hoe hun uit de hand gelopen passie uitgroeide tot een _booming business_, en welke vragen en twijfels ze onderweg tegenkwamen. In de serie wijzen we opnieuw op de verschillende hulpmiddelen waarmee de Belastingdienst ondernemers helpt grip te krijgen op hun belastingzaken. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/nix18) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [#Kweetnie wat ik moet zeggen](https://tabularasa.nl/werk/kweet_nie/) ## LHBTI+-gevoelens normaliseren Ministerie van VWS - [Home](/) - [werk](/werk) - #Kweetnie wat ik moet zeggen ## Vraag Hoe kunnen we LHBTI+-gevoelens onder jongeren en hun directe omgeving (ouders, familie, vrienden, zorgverleners en school) normaliseren? ## Aanpak In campagne #Kweetnie delen jongeren hun ervaringen over het omgaan met vragen en onzekerheden met betrekking tot hun identiteit of seksuele oriëntatie. #### **Jonge LHBTI+’s doen viereneenhalf keer zo vaak een zelfmoordpoging dan niet-LHTBI+-jongeren. Dat zijn schrikbarende cijfers. Om jongeren te helpen, is de campagne Iedereen is anders gelanceerd.** Iedereen is anders gaat over de verschillende genderidentiteiten van jongeren en deze bespreekbaar te maken voor jongeren zelf en hun directe omgeving. De campagne richtte zich in eerste instantie op het beïnvloeden van de houding van de jongeren zelf en hun ouders. • Op de Instagram-pagina van iedereen is anders vertellen jongeren over hun coming-out. ### **Zoektocht** Het gevoel moet ontstaan dat jongeren met elkaar en met hun ouders kunnen praten over hun zoektocht naar hun seksuele voorkeuren en genderidentiteit. De basis van de campagne vormde de communicatie van de norm: _iedereen mag zichzelf zijn, want hoe je je ook voelt je bent normaal_. Daarnaast worden jongeren op weg geholpen hier over te praten aan de hand van herkenbare verhalen van andere LHTBI+-jongeren (rolmodellen). Jongeren die worstelen met hun _coming out_ kunnen zich met deze rolmodellen identificeren. ### **Coming Out Day** Op Coming Out Day werd de campagne _Iedereen is anders_ op Instagram tegelijkertijd gelanceerd met de website [iedereenisanders.nl](http://iedereenisanders.nl). [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook!](https://tabularasa.nl/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes/) Milieu Centraal - [Home](/) - [werk](/werk) - Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ## Vraag Hoe krijgen we mensen gemotiveerd om zélf hun huis te gaan isoleren? Milieu Centraal vroeg Tabula Rasa en Roorda Reclamebureau om een campagne te ontwikkelen als antwoord op deze vraag. ## Aanpak In de campagne vergroten we het gevoel van kunnen met bekende en herkenbare rolmodellen bij wie het ook is gelukt: de Meilandjes. Door het tonen van hun eenvoudige successen en aanpak, willen we anderen inspireren om samen dingen aan te pakken. #### Veel mensen willen geld en energie besparen door hun huis te laten isoleren. Goede zaak, maar door die grote interesse zijn er lange wachtlijsten. Gelukkig kun je het ook zelf doen! Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### Onderzoek naar isoleren: 'dat kan ik niet' Tabula Rasa dook via uitgebreid kwalitatief onderzoek in de belevingswereld van woningeigenaren en isolatie. Zo kwamen we tot de volgende inzichten: - Veel mensen hebben niet het vertrouwen dat ze zelf hun huis kunnen isoleren. Daarnaast gaat isoleren vaak gepaard met onzekerheid (woon ik hier straks nog? Is het wel effectief?). - De kosten (korte termijn) wegen zwaarder dan de opbrengsten (lange termijn). - Mensen zijn zich niet bewust van de voordelen die er op korte termijn ook al zijn. Er is dus sprake van _temporal discounting_: Hoe verder de opbrengsten in de toekomst liggen, hoe meer de investering als obstakel wordt gezien. Dit leidt uiteindelijk tot weerstand in de vorm van inertia (ze laten de situatie liever zoals deze is en willen geen energie steken in het verbeteren van hun huis).  ### **Niet alleen voor handige Harry's** In de campagne vergroten we het gevoel van het zelf kunnen met bekende en herkenbare rolmodellen bij wie het ook is gelukt: de Meilandjes. Heel Nederland geniet al jaren van de vier linkerhanden van Martien en Maxime. Ondanks hun beperkte kennis en ervaring, knappen zij huizen en zelfs kastelen op. Zo laten we zien dat isoleren niet alleen is weggelegd voor handige Harry’s.  Met laagdrempelige successen en handelings-perspectieven laten we mensen inzien dat zij dit zelf ook kunnen. Door Martien en Maxime altijd samen af te beelden, inspireren we mensen om het samen aan te pakken. Want met je buur, vriend, familielid of partner wordt zélf je huis isoleren makkelijker én leuker! **Wil je meer weten over deze strategie of heb je een vraag over duurzaam gedrag stimuleren? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Lees meer over de campagne bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/milieucentraal) ## Lees ook [ Werk ### Ongelijke kansen bestrijden met AI ](/werk/oiko) [ Werk ### Elke stemmer verdient een standbeeld ](/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld) [ Werk ### Freek Vonk spot Supporters van Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ Werk ### NIX18 = niet voor niks ](/werk/nix18) [ Werk ### Handig, van de Belastingdienst! ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Milieu Centraal](https://tabularasa.nl/werk/milieu-centraal/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Ministerie van IenW](https://tabularasa.nl/werk/ministerie-van-ienw/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## MONO: zonder afleiding op weg ### Ministerie van IenW ](/werk/mono) [ ## Ben je Bob, zeg het hardop! ### Ministerie van IenW ](/werk/bob) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Ministerie van VWS](https://tabularasa.nl/werk/ministerie-van-vws/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Ministerie van VWS ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Een mantra om je eigen grenzen te bewaken ### Ministerie van VWS ](/werk/zin-lekker-fijn) [ ## #Kweetnie wat ik moet zeggen ### Ministerie van VWS ](/werk/kweet_nie) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [MONO: zonder afleiding op weg](https://tabularasa.nl/werk/mono/) ## Mij nie appen Ministerie van IenW - [Home](/) - [werk](/werk) - MONO: zonder afleiding op weg ## Vraag Hoe kunnen we verkeersdeelnemers beschermen tegen binnenkomende berichten, zodat ze niet afgeleid worden tijdens het rijden en fietsen? ## Aanpak Dagelijkse berichtjes zoals 'Ben je al onderweg?' kunnen onveilige situaties veroorzaken. Onze campagne, 'Mij Nie Appen!', benadrukt het belang van vooraf laten weten dat je onderweg bent om afleiding tijdens het rijden te voorkomen. ## Resultaat Na de eerste campagneflight in 2022, boekten we al meteen mooie resultaten: - Bij fietsers is de kennis over MONO gestegen van 39% naar 62%. - ook zagen we een normverschuiving onder jonge verkeersdeelnemers. 77% vind het nu niet erg om even niet bereikbaar te zijn (t.o.v. 71% voor de campagne). - Ook zagen we een verschuiving van gedrag. Het aandeel automobilisten dat tijdens het rijden nooit gebruik maakt van social media is gestegen van 75% naar 84%. #### Het bedienen van je smartphone tijdens het rijden leidt af en vergroot de kans op ongevallen. Het aantal verkeersongelukken neemt nog steeds toe. Daarom lanceerden we een nieuwe MONO-campagne. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Appen werkt verslavend** We kunnen de verleiding niet altijd weerstaan om berichten te lezen en soms zelfs te beantwoorden tijdens het rijden. Dit komt omdat telefoongebruik sterk gewoontegedrag is geworden waarbij binnenkomende meldingen dienen als kleine (sociale) beloningen. Door die constante kans op binnenkomende berichten, blijven we onze telefoon maar checken. In het verkeer kan dit ontzettend afleiden. Dat zorgt voor gevaarlijke situaties. Daarom is het belangrijk om jezelf tegen dit gewoontegedrag te beschermen door er voor vertrek voor te zorgen dat je tijdens het rijden niet wordt afgeleid. Iedereen heeft zijn eigen manier dit te doen. Sommigen leggen hun telefoon in hun tas of op de achterbank, anderen zetten hun telefoon op niet-storen. Het belangrijkste is dat je er zelf voor vertrek voor zorgt dat je onderweg niet gestoord wordt: _Mij nie appen!_ ### **Even niet bereikbaar: Mij nie appen!** We vragen de verkeersdeelnemer in actie te komen (zet je telefoon op niet-storen) om de sociale norm (in het verkeer zit je niet op je telefoon) te verspreiden. We spelen in op de bekende uitspraak ‘mij nie bellen’ die betekent: mij hier even niet mee lastigvallen. ‘Mij nie appen’ betekent dus: mij niet storen. We maken het hiermee normaal om even niet bereikbaar te zijn. En het is ook nog heel makkelijk om dit te bereiken. Je hoeft alleen je telefoon op niet-storen te zetten. In de nieuwe MONO-campagne Mij nie appen! laten we herkenbare, realistische situaties zien waarin je beter even niet gestoord kan worden. Zo ga je met een gerust hart de weg op. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/mono) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt?](https://tabularasa.nl/werk/motorlawaai/) ## Interventie Gemeente Amsterdam - [Home](/) - [werk](/werk) - Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? #### **Schrik, irritatie en zelfs gezondheidsproblemen: allemaal kunnen ze veroorzaakt worden door geluidsoverlast van luide motorfietsen en auto's. Dit is een probleem waar veel gemeenten last van hebben, waaronder de gemeente Amsterdam.** #### In het kort: ## De vraag In grote steden veroorzaakt excessief geluid (dB 85+) van luide motoren en auto's veel geluidsoverlast. Informatiedisplays worden vaak ingezet om de snelheid van bestuurders te beïnvloeden. Maar kunnen we met deze displays ook de geluidsproductie beïnvloeden? Het is aan ons de vraag te onderzoeken welke vormgeving en ondersteunende boodschap de meeste impact zullen hebben. ## Onze aanpak Wie is de doelgroep, welk gedrag speelt er en zijn er bijvoorbeeld al effectieve cases uit het binnen- en buitenland waar we iets van kunnen leren? Met behulp van desk-research en een co-creatie met de doelgroep hebben we dit verder onderzocht en zijn de eerste concepten getest. Uiteindelijk zijn twee concepten meegenomen in een praktijkproef en is de effectiviteit geanalyseerd. ## Het resultaat De boodschap met een sociale (injunctieve) norm, '**Rustig door de buurt**', in combinatie met negatieve feedback door middel van een _sad smiley_ bleek effectief te zijn. Deze display zorgde voor de grootste (blijvende) geluidsafname én minder langdurige geluidsoverlast! #### Kijkje in de strategie Op basis van vooronderzoek naar de doelgroep, de situatie en het gedrag hebben we aan de hand van een strategische inzichten concepten ontwikkeld. Hoewel sommige verkeersdeelnemers hardnekkig overlast blijven veroorzaken, zijn er genoeg die wél openstaan voor gedragsverandering. Hierbij kunnen we inspelen op twee normen: **de injunctieve norm**, die zegt wat mensen werkelijk vinden ("Hard geluid maken hoort hier niet"), en **een descriptieve norm**, die laat zien wat anderen daadwerkelijk doen ("Andere voertuigen zorgen ook niet voor overlast"). Om automatische gewoontes zoals revven te doorbreken, is **een opvallende boodschap** nodig, bijvoorbeeld door controle aan te kondigen of **negatieve feedback** te geven (_sad face_ afbeelden). Dit zou een gevoel van afkeuring kunnen oproepen, en zo geluidsoverlast verminderen. Anderzijds kan **positieve bekrachtiging** ook effectief zijn; door een vriendelijke boodschap stimuleren we het gewenste gedrag. Tijdens de concepttest met automobilisten en motorrijders bleken een aantal zaken belangrijk. Zo houden veel motorrijders al rekening met hun omgeving, mits zij de noodzaak begrijpen. Daarnaast is een passende boodschap is essentieel en begrijpen zij dat een scherpe toon soms juist nodig is om hen te motiveren. #### De twee finalisten Twee concepten hebben we, naar aanleiding van de co-creatie, meegenomen in een praktijkproef. Vier locaties verspreid over de stad werden geselecteerd, waar aanvankelijk alleen geluidsmeters hingen. Daarna werden geluidsinformatiedisplays en bijbehorende communicatie toegevoegd aan deze locaties. In de laatste fase van de proef werden de displays weer verwijderd, zodat we alleen nog de geluidsmetingen vóór (detectie) en na de interventie konden meten. De data van onder andere de geluidspieken, geluidssterkte en geluidsduur zijn meegenomen in de analyse. #### En wat bleek? Het concept '**Rustig door de buurt**' lijkt effectief: - Het herinnert mensen eraan dat ze door een woonwijk rijden, wat hen minder geneigd maakt om onnodig lawaai te maken. De boodschap fungeert als een subtiel verzoek: "Denk aan de buurt." - In combinatie met de melding '**TE LUID**' trekt het direct de aandacht en confronteert het bestuurders met hun gedrag, waarbij de _sad face_ afkeuring uitdrukt. - Bij het uitblijven van overlast ontvangen bestuurders positieve feedback ('Rustig door de buurt'), wat het gewenste gedrag versterkt. Dit zien we terug in de verkorte duur van het geluid. In vergelijking met '**Lawaaicontrole**' leidt '**Rustig door de buurt**' tot een grotere afname van het aantal lawaaipieken bij verkeersdeelnemers die het scherm hebben waargenomen, ongeacht het lawaainiveau. Daarnaast zorgt deze boodschap ook voor een kortere duur van de geluidspieken. Kortom, veelbelovende resultaten voor de weg naar het verminderen van geluidsoverlast in Amsterdam. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Stillere nachten in Leuven door nudging](https://tabularasa.nl/werk/nachtelijke-stiltezone/) Stad Leuven - [Home](/) - [werk](/werk) - Stillere nachten in Leuven door nudging ## Vraag Hoe kunnen we met nudges het nachtlawaai in Leuven verminderen in straten die studenten 's nachts veel passeren? ## Aanpak Met een opvallende projectie maakten we de grens tussen het uitgaansgebied en woongebied concreet. Daarmee doopten we de Naamsestraat om tot een stiltezone. ## Resultaat Geluidsmeters in de Naamsestraat konden het effect nauwkeurig meten. In de buurt van de projectie daalde het nachtlawaai met ongeveer 30%. #### In steden met een bruisend nachtleven, is geluidsoverlast een hardnekkig probleem. Ook in de Naamsestraat in Leuven. Met nudges maakten we de nachten voor deze bewoners iets stiller. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) #### Nachtlawaai wordt – meestal – niet bewust gemaakt De meeste studenten zullen bewoners ’s nachts niet met opzet wakker houden. Daarbij geeft de Naamsestraat een onbewoonde indruk: veel universiteitsgebouwen, geen voortuinen, kale gevels en donkere ramen. Een keer hard naar je vrienden roepen lijkt daardoor weinig kwaad te kunnen. En met alcohol in het spel, kun je ook nog onterecht denken dat je zacht praat.  #### Stiltezone doorbreekt onbewust gedrag Door studenten te nudgen met een zogenaamde ‘nachtelijke stiltezone’, maakten we direct duidelijk wat er van hen verwacht werd – zonder met een vingertje wijzen. De grens tussen het uitgaansgebied en slaapgebied (woonwijk) werd zichtbaar gemaakt aan de hand van een opvallende projectie op straat. Hierin maakten we ook duidelijk dat de straat wel degelijk bewoond was, door te vragen of voorbijgangers rekening konden houden met de bewoners. Dit gaven we extra kracht door de nudge persoonlijk te maken met (fictieve) namen van mensen die daar op dat moment slapen. We spelen in op emotie door ook namen van kleine kinderen en ouderen voorbij te laten komen, zoals Emma (3) en Ferkan (84). #### Een extra nudge ter herinnering Naast de geprojecteerde grens, testten we nog een tweede nudge. Verspreid door de Naamsestraat plakten we 10 stickers met het icoon uit de projectie en een sympathieke boodschap ('denk aan de bewoners'). Daarmee herinnerden we Leuvenaren aan het gewenste gedrag. Met andere woorden: hier bevind je je nog steeds in de stiltezone. Helaas was deze test minder succesvol. Het nachtlawaai nam het meest af in de buurt van de projectie, maar in mindere mate op het eind van het testgebied. Herinneren lijkt dus belangrijk om de effecten vast te houden, maar mogelijk vielen de stickers te weinig op in het donker. #### Effect stiltezone nauwkeurig gemeten: 32-34% minder nachtlawaai Slimme geluidsmeters van Consortium Inetum Realdolmen & Munisense in de Naamsestraat konden met een algoritme meten hoe vaak er werd geroepen en gezongen. Gedurende de tweede testperiode van 7 weken daalde dit nachtlawaai tussen de 32% en 34% in de buurt van de nudge ten opzichte van de controleperiode. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [NIX18 = niet voor niks](https://tabularasa.nl/werk/nix18/) ## Een hoofdrol voor Erik Scherder Ministerie van VWS - [Home](/) - [werk](/werk) - NIX18 = niet voor niks ## Vraag Hoe kan een campagne eraan bijdragen dat jongeren onder de 18 niet (of later) beginnen met alcohol en tabak. ## Aanpak Ouders hebben veel meer invloed op hun kind dan ze denken. Daarom hebben we de campagne gericht op ouders en niet de jongeren zelf. Want: als ouders een duidelijke norm stellen, beginnen hun kinderen later met hun eerste drankje. ## Resultaat - De bekendheid van waar NIX18 voor staat nam in 2022 toe van 65% naar 78%. - De meeste ouders weten waarom het belangrijk is hun kind onder de 18 jaar geen alcohol te geven. - Meer ouders (63% t.o.v. 60%) hebben de intentie om zelf geen alcohol te geven aan hun kind onder de 18 jaar. #### Ouders willen hun kinderen beschermen tegen de effecten van alcohol. Toch blijkt het maken van een harde afspraak lastig. In de laatste campagne richt neuropsycholoog Erik Scherder zicht daarom tot ouders om hen te herinneren dat NIX18 niet voor niks is. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) #### Een frisse start voor NIX18 Toen de leeftijdsgrens voor het kopen van alcohol en tabak in 2014 werd verhoogd van 16 naar 18, ontwikkelden Roorda en Tabula Rasa de NIX18-campagne voor het ministerie van VWS. Met succes: Het NIX-logo is meteen vanaf het begin omarmd door verstrekkers (van supermarkten tot slijterijen en tabakszaken en horeca), en veel ouders maakten afspraken met hun kinderen over alcohol. Na een vliegende start, vlakten de resultaten echter af. Daarom ontwikkelden we in 2021 een nieuwe strategie om alcoholgebruik onder de 18 verder af te laten nemen. Opnieuw onder de vlag van NIX18. #### Erik Scherder letterlijk in de hoofdrol Met het campagneconcept zijn we letterlijk in de hoofden van ouders gekropen. Hiervoor namen we Nederlands bekendste neuropsycholoog in de arm, professor Erik Scherder. Hij kan als vriendelijke autoriteit als geen ander ouders helpen om standvastig te zijn. Want er zijn veel redenen waarom het beter is als je kind niet drinkt. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/nix18) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - NL Schoon](https://tabularasa.nl/werk/nl-schoon/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Freek Vonk spot Supporters van Schoon ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ongelijke kansen bestrijden met AI](https://tabularasa.nl/werk/oiko/) Oikocredit - [Home](/) - [werk](/werk) - Ongelijke kansen bestrijden met AI ## Vraag Hoe kunnen we met een nieuwe merkcampagne de naamsbekendheid van Oikocredit vergroten? ## Aanpak Met deze campagne zoeken we de grenzen van technologie op en laten we zien hoe Artificial Intelligence ons kan helpen om sociale kwesties te visualiseren en bespreekbaar te maken. Het is een middel om de boodschap van Oikocredit kracht bij te zetten en de kijkers te inspireren. #### De ongelijkheid in de wereld is groter dan ooit. In deze tijd van miljoenenbonussen en Top500 lijsten, leeft 10% van de mensen wereldwijd onder de armoedegrens. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Alleen mogelijk dankzij AI** In opdracht van Oikocredit hebben we samen met Roorda Reclamebureau en [Revel.AI](http://Revel.AI) een unieke campagne ontwikkeld die de kracht van AI gebruikt om een van 's werelds succesvolste ondernemers tot leven te wekken, die vanwege ongelijke kansen in onze wereld in de werkelijke realiteit niet kan bestaan. Iemands geografische en sociale startpunt heeft namelijk grote impact op de toegang tot financiering. De succesvolle ondernemer die in de commercial de hoofdrol speelt, kan daarom momenteel alleen maar bestaan dankzij AI. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/https://www.roorda.nl/werk/roorda-benadrukt-ongelijke-kansen-via-ai) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Oikocredit](https://tabularasa.nl/werk/oikocredit/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Positionering](https://tabularasa.nl/werk/Positionering/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [ ## Freek Vonk spot Supporters van Schoon ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties](https://tabularasa.nl/werk/proefdiervrije-innovaties/) ## Onderzoek, begeleiding en advies ZonMw [Download de kennisagenda](https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2023-04/TPI-Kennisagenda-digitaal-DV.pdf) - [Home](/) - [werk](/werk) - Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties ## Vraag ZonMW vroeg Tabula Rasa om hen te begeleiden bij het opstellen van de Kennisagenda om proefdiervrije innovaties te stimuleren. ## Aanpak We hebben consultatiesessies begeleid met biomedisch onderzoekers, artsen, beleidsmakers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Met hen hebben we belangrijke onderzoeksgebieden en prioriteiten vastgesteld voor proefdiervrije innovaties. ## Resultaat We hebben de resultaten uit de sessies gerapporteerd. Dit verslag vormt de basis voor de kennisagenda. #### In de Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties worden obstakels en oplossingen voor proefdiervrije innovaties in het (bio)medisch onderzoek besproken. ### **ZonMw geeft advies over de transitie naar proefdiervrije innovaties** In (bio)medisch onderzoek zijn er steeds vaker alternatieven beschikbaar voor dierproeven. [ZonMw](https://www.zonmw.nl/nl) (Zorgonderzoek Nederland-Medische Wetenschappen) wil deze ontwikkeling verder stimuleren met de Kennisagenda. Hierin worden obstakels en oplossingen besproken die ontwikkeling en gebruik van proefdiervrije innovaties bevorderen. Om alle uitdagingen in beeld te brengen heeft Tabula Rasa geholpen bij de organisatie, begeleiding en rapportage van consultatiesessies met belanghebbenden en experts uit verschillende vakgebieden. Vervolgens hebben we de bevindingen gestructureerd en advies gegeven over de manier waarop dit het beste in de kennisagenda verwerkt kon worden. ### **Resultaat: Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties** In april 2023 heeft ZonMw de kennisagenda opgeleverd met 8 belangrijke aanbevelingen. De kennisagenda is aan minister Adema van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit overhandigd om hem te informeren en te ondersteunen bij het nemen van beslissingen met betrekking tot de transitie naar proefdiervrije innovaties in de gezondheidszorg en het wetenschappelijk onderzoek. De kennisagenda moedigt de discussie met relevante partijen aan. Hiermee hoopt ZonMw een keerpunt te creëren in de overgang naar proefdiervrije innovaties en bij te dragen aan onderzoek dat direct toepasbaar is voor mensen. [Download de kennisagenda](https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2023-04/TPI-Kennisagenda-digitaal-DV.pdf) **Wil je meer weten over deze deze aanpak of onze werkwijze bij soortgelijke vraagstukken? [Neem dan contact met ons op.](/contact)** [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij](https://tabularasa.nl/werk/reyerdijk-aardgasvrij/) ## Workshop maakt elektrisch koken minder eng Gemeente Rotterdam - [Home](/) - [werk](/werk) - Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ## Vraag Voor de energietransitie in Reyerdijk (Rotterdam) is burgerparticipatie belangrijk. Doel was dat minimaal 30% van de bewoners instemt met de overstap van aardgas op stadswarmte. ## Aanpak We bedachten een persoonlijke aanpak: ambassadeurs vertelden het eerlijke verhaal. O.a. huis-aan-huis en tijdens inloopavonden. Met een keuzekaart konden bewoners alle opties rustig nalezen. Om extra weerstand weg te nemen, organiseerden we een workshop elektrisch koken. ## Resultaat De persoonlijke aanpak was een succes: 70% van de doelgroep stemde in met de overstap naar stadswarmte. #### Gemeente Rotterdam is, net als veel andere gemeenten in Nederland, volop bezig met de energietransitie. De ambitie is om voor 2050 bestaande bouw geheel aardgasvrij te maken. Heindijk en omgeving (Reyerdijk) is aangewezen om als een van de eerste wijken van het gas af te gaan. #### Met een goed, begrijpelijk en compleet verhaal de wijk in Om te voorkomen dat bewoners op basis van onvolledige of zelfs onjuiste informatie een verkeerde conclusies trokken over de transitie, was kernonderdeel van ons advies het persoonlijk overbrengen van het volledige verhaal. Dat gebeurde via persoonlijke communicatie. Hiervoor trainden we voorlichters die vervolgens op huisbezoek gingen. Daarnaast werd het verhaal over de transitie naar stadswarmte verspreid tijdens inloopbijeenkomsten en bestaande overleggen, zoals VvE- vergaderingen. • Frank Kreuk (één van de koks) en Milly Koeiman. Fotograaf: Anuska Klaverdijk #### Kookworkshop en het gas(t)vrije kookboek De overstap naar stadswarmte zorgde voor veel weerstand. Een daarvan lag bij de overstap van gas naar elektrisch koken. De kennis hierover was beperkt en daarnaast bleek de overstap zelfs stress en emotie op te roepen. Bewoners waren bang het fijne ‘pangevoel’ kwijt te raken of het überhaupt niet te kunnen. Daarom hebben we bewoners laten ervaren dat elektrisch koken óók heel fijn en veilig is, door ze uit te nodigen voor een kookworkshop. Doordat mensen zelf ervaren dat elektrisch koken helemaal niet zo moeilijk is, vergroten we hun zelfvertrouwen. Dat zorgt tegelijkertijd ook voor minder weerstand tegenover elektrisch koken. Daarnaast kregen alle deelnemers het gas(t)vrije kookboek wat gemeente Rotterdam speciaal liet maken voor de wijk, samen met Frank Kreuk en Anuska Klaverdijk. #### Persoonlijke aanpak een succes Het resultaat was dat 70% van de bewoners instemde met de overstap naar stadswarmte. Helaas zijn er nog praktische kinken in de kabel waardoor Reyerdijk nog niet van het gas af is. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden](https://tabularasa.nl/werk/sids-den-haag/) ## Verkeersveiligheid Gemeente Den Haag - [Home](/) - [werk](/werk) - Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden ## Vraag Hoe kunnen we inwoners van Den Haag informeren over de nieuwe SnelheidsInformatie Displays (SID’s) en hen motiveren om zich aan de snelheidslimiet te houden? ## Aanpak Met onze campagne **Rustâââgh** zetten we de SID’s in de hoofdrol om mensen aan de boodschap te herinneren. In de campagne speelt Haags voetballer Tom Beugelsdijk zelf een SID en roept hij weggebruikers op om rustig te rijden. #### Sinds 2023 heeft Den Haag nieuwe Snelheids Informatie Displays (SID’s), die niet alleen de huidige snelheid tonen, maar ook snelheidsovertredingen registreren voor effectievere handhaving. In onze campagne moedigt voetballer Tom Beugelsdijk weggebruikers aan om rustig te rijden. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Rij rustâgh, zo hou je de stad lekkâh veilig** Om weerstand te voorkomen laten we de boodschap vertellen door spraakmakende Hagenezen. In de eerste campagne-flight neemt voetballer Tom Beugelsdijk zelf voor een middag de rol van SID op zich. Hij roept verkeersdeelnemers op om rustig te rijden. Hiernaast vertellen wethouder Anne Mulder en verkeersagent Raymond Makkes over het belang van de SID’s voor de verkeersveiligheid. In het najaar van 2023 lanceert de volgende campagneflight. Hierin krijgt Haagse Harry de rol van SID en rijdt cabaretier Sjaak Bral met mensen door hun eigen wijk om de gevaren van te hard rijden te bespreken. ### Online en op de plaats delict In social-uitingen en posters op straat hebben de SID’s de hoofdrol door de campagneboodschap op het scherm van een SID te tonen, in het Haags. Zo wordt de boodschap duidelijk aan de SID’s gekoppeld en worden mensen als ze langs de posters of de SID’s rijden eraan herinnerd om rustig te rijden. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/gemeente-den-haag) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Stad Leuven](https://tabularasa.nl/werk/stad-leuven/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Stillere nachten in Leuven door nudging ### Stad Leuven ](/werk/nachtelijke-stiltezone) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - Strategie](https://tabularasa.nl/werk/Strategie/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Ongelijke kansen bestrijden met AI ### Oikocredit ](/werk/oiko) [ ## Elke stemmer verdient een standbeeld ](/werk/elke-stemmer-verdient-een-standbeeld) [ ## Freek Vonk spot Supporters van Schoon ### NL Schoon ](/werk/supporter-van-schoon) [ ## NIX18 = niet voor niks ### Ministerie van VWS ](/werk/nix18) [ ## Handig, van de Belastingdienst! ### Ministerie van VWS ](/werk/handig-van-de-belastingdienst) [ ## Als de Meilandjes het kunnen, kan jij het ook! ### Milieu Centraal ](/werk/Milieu-Centraal-Meilandjes) [ ## Tom Beugelsdijk laat bestuurders Rustâââgh rijden ### Gemeente Den Haag ](/werk/sids-den-haag) [ ## MONO: zonder afleiding op weg ### Ministerie van IenW ](/werk/mono) [ ## Ben je Bob, zeg het hardop! ### Ministerie van IenW ](/werk/bob) [ ## Een beetje extra hulp bij grote veranderingen ### Belastingdienst ](/werk/Belastingdienst-grote-veranderingen) [ ## Terugdringen geluidsoverlast: welke boodschap werkt? ### Gemeente Rotterdam ](/werk/motorlawaai) [ ## Reyerdijk zegt ja tegen aardgasvrij ### Gemeente Rotterdam ](/werk/reyerdijk-aardgasvrij) [ ## Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie ### Gemeente Den Haag ](/werk/veilig-naar-het-strand) [ ## Een mantra om je eigen grenzen te bewaken ### Ministerie van VWS ](/werk/zin-lekker-fijn) [ ## #Kweetnie wat ik moet zeggen ### Ministerie van VWS ](/werk/kweet_nie) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Freek Vonk spot Supporters van Schoon](https://tabularasa.nl/werk/supporter-van-schoon/) NL Schoon - [Home](/) - [werk](/werk) - Freek Vonk spot Supporters van Schoon ## Vraag Hoe kunnen we een effectieve campagnestrategie ontwikkelen om alle inwoners van Nederland aan te moedigen om actief bij te dragen aan het voorkomen van afval? ## Aanpak In Nederland zie je steeds vaker mensen die afval opruimen en voorkomen. In een landelijke campagne doet Freek Vonk verslag van ons natuurlijke afval- en opruimgedrag, en introduceert nieuwe Supporters van Schoon die een stapje verder gaan. Met veel laagdrempelige voorbeelden laten we zien hoe jij deze stap ook kunt zetten. #### We zijn er in Nederland steeds bewuster mee bezig, maar er is nog steeds te veel afval. Met Nederland Schoon stimuleren we Nederlanders om een stapje extra te zetten. Supporter van Schoon ontwikkelden we tot het campagnemerk dat niet alleen gaat over zwerfafval opruimen, maar ook over afval voorkomen. Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Iedereen is een Supporter van Schoon** In de campagne laten we zien hoe iedereen op verschillende manieren al iets doet om afval te voorkomen en op zijn of haar eigen manier een Supporter van Schoon is. Met laagdrempelige voorbeelden inspireren we hen om een stap extra te zetten. Daarin heb je volop keuze, dus er zit altijd wel iets bij dat bij jou past. ### Met Freek Vonk op zoek naar manieren om afval te voorkomen In de campagne doet **Freek Vonk** verslag van ons natuurlijke afval- en opruimgedrag. We combineerden nieuwe vormen van duurzaam gedrag met bekende vormen (bijv.: duurzame tas mee naar de supermarkt). Zo registreert Freek een aantal opvallende nieuwe ‘soorten’ Supporters van Schoon. Opruimers en voorkomers die al een stapje verder gaan. Bijvoorbeeld door hun eigen koffiebeker te gebruiken of friet kopen met een eigen pannetje om zo het plastic bakje te vermijden. Hiermee wordt iedereen geïnspireerd om nieuwe gewoontes te verkennen om (zwerf)afval te voorkomen. Want in iedereen zit een Supporter van Schoon. **Wil je meer weten over deze strategie of heb je een vraag over (zwerf)afval voorkomen? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/werk/nlschoon) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie](https://tabularasa.nl/werk/veilig-naar-het-strand/) ## Interventie Gemeente Den Haag - [Home](/) - [werk](/werk) - Zon, zee en een veilig strand door fietsinterventie #### **Tijdens de drukke stranddagen in de zomer van 2023 ontstonden er gevaarlijke situaties bij de strandopgangen in het Westduinpark, Den Haag. Bezoekers parkeerden hun fietsen op het (fiets-)pad door een tekort aan parkeerplekken voor fietsen. Hierdoor werd de toegang voor hulpdiensten geblokkeerd.** #### In het kort: ## De vraag Hoe kunnen we ervoor zorgen dat fietsers bij strandslagen in Den Haag hun fietsen zo parkeren dat hulpdiensten erlangs kunnen, zonder dat de stallingscapaciteit wordt uitgebreid? ## Onze aanpak Er was veel onbenutte ruimte langs de zijkant van de paden. Met duidelijke borden, lijnen en aparte plekken voor bakfietsen maken we zichtbaar waar fietsen wel en niet mogen staan. Borden met ambulance-iconen maken het belang van de vrije paden direct duidelijk. ## Het resultaat Het aantal verkeerd geparkeerde fietsen daalde drastisch. In de opgang van de strandslag daalde het percentage van **33%** naar **3%**. Langs het fietspad ging dit van **16%** naar **2%**. #### Een nieuwe indeling en simpele communicatie In het beschermde Natura 2000-gebied was het niet mogelijk om meer plekken te maken om fietsen te parkeren. Er moest een creatieve oplossing worden gevonden. Daarom hebben we interventies ontwikkeld en getest bij strandopgangen 7 en 11. Tijdens onze bezoeken aan de locaties, kwamen we erachter dat de bakfietsen veel plek in beslag namen in de stallingen. Zo veel, dat er geen plek meer overbleef voor voor andere fietsen. Bezoekers met een normale fiets plaatsten daardoor de fietsen overal, wat het pad blokkeerde. Door bij strandslag 7 speciale bakfiets-vakken te plaatsen, creëerden we ruimte voor bakfietsen. Hierdoor kwam er in de reguliere stallingen veel ruimte vrij voor het parkeren van normale fietsen. Ook zagen we bij strandopgang 11 veel onbenutte ruimte langs de zijkanten van het pad. Met simpele borden en lijnen gaven we aan dat de bakfietsen hier konden parkeren. #### Communiceren op keuzemomenten Uit onderzoek blijkt dat kruispunten belangrijke momenten zijn waarop mensen hun parkeergedrag bepalen. Daarom plaatsten we, 50 meter vóór de strandopgang 7 en 11, een bord dat de fietsenstalling aankondigt: één voor gewone fietsen en één voor bakfietsen. Dit helpt bezoekers om minder beïnvloed te worden door fout geparkeerde fietsen en stimuleert hen om hun fiets op de juiste plek te parkeren. Daarnaast hebben we in alle communicatie het fietsicoon in dezelfde richting als de bijhorende pijl afgebeeld. Volgens de _cognitieve verwerkingstheorie_ maakt dit direct duidelijk welke kant ze op moeten om hun fiets parkeren. #### Het belang van de vrije paden Naast de communicatie die duidelijk aangaf waar de strandgangers wel en niet mochten parkeren, plaatsten we gele borden met ambulance-iconen langs en aan het begin van de strandopgang. Onder elk bord stond de tekst: _'Houd het pad vrij voor hulpdiensten.'_ Deze boodschap geeft de bezoekers een extra stimulans om de parkeerinstructies op te volgen. #### Een groot en (veiliger) resultaat Als gevolg van de interventies bleven het fietspad en het pad naar het strand vrijwel volledig vrij. Waar eerder **33%** van de fietsen op het pad in de opgang geparkeerd stond, is dat nu **slechts 3%**. Langs het fietspad is het aantal op het pad geparkeerde fietsen teruggebracht van **16% naar 2%**. Hierdoor hebben de hulpdiensten weer de ruimte om veilig het strand te bereiken in noodsituaties. Wegens succes zullen de interventies ook bij de andere vier strandslagen in het Westduinpark geïmplementeerd worden. [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Een mantra om je eigen grenzen te bewaken](https://tabularasa.nl/werk/zin-lekker-fijn/) ## Zin? Lekker? Fijn? Ministerie van VWS - [Home](/) - [werk](/werk) - Een mantra om je eigen grenzen te bewaken ## Vraag Hoe kunnen we ervoor zorgen dat er een normverandering ontstaat waarbij jongeren het normaal vinden om wensen en grenzen bespreekbaar te maken? ## Aanpak Zin? Lekker? Fijn? bevordert het bespreken van wensen en grenzen in intieme situaties. De campagne introduceert een mantra voor jongeren om dit aan te moedigen, cruciaal voor gezonde (seksuele) relaties en grensbewaking. #### **Nog te veel jongeren krijgen te maken met situaties waar iemand hun grens over gaat. Ook voelt niet iedereen zich vrij om eigen keuzes te maken met betrekking tot relaties en intimiteit. Met de campagne Zin? Lekker? Fijn? willen we jongeren helpen dit te voorkomen.** Bekijk Video Om deze video te bekijken heb je meer cookies nodig. [Cookie Instellingen](#cookies) ### **Een mantra voor een nieuwe norm** _Zin? Lekker? Fijn?_ gaat over het aangeven van je wensen en grenzen in een intieme situatie. In de campagne introduceren we een mantra en geven we jongeren aan hoe je daarmee bespreekbaar kan maken wat je wel en niet wil. Deze communicatieve vaardigheden zijn van belang voor een gelijkwaardige (seksuele) relatie, en het bewaken van grenzen. Door voor, tijdens en na een intieme situaties het matra af te gaan (Heb ik zin? Vind ik het lekker? Vond ik het fijn?) zetten we jongeren namelijk automatisch aan tot het nadenken over een antwoord. Daarbij kunnen ze het mantra direct inzetten om bij intieme momenten bij zichzelf en hun partner na te gaan of alles nog oké is. ### Meer jongeren vinden het normaal om te praten over hun grenzen Momenteel zien jongeren nog niet altijd de voordelen in van communicatie, of beschikken niet over de juiste vaardigheden. Het mantra is daarom belangrijk. Zo geven we jongeren die in de bloei staan van hun seksuele ontwikkeling niet alleen handvatten, maar creëren we ook direct een norm. > Je bent vrij om je eigen keuzes te maken. Praat met je partner over wat jullie wel en niet willen De effectmeting laat zien dat de nieuwe norm is gaan leven onder de doelgroep. Zo geven significant meer jongeren na de campagne aan dat het normaal is om te praten over wat je wel en niet wil. **Wil je meer weten over deze strategie? [Neem dan contact met ons op!](/contact)** [Bekijk meer campagneuitingen bij Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl/cases/zin-lekker-fijn) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top) ## [Ons werk - ZonMw](https://tabularasa.nl/werk/zonmw/) ## Van onderzoek, naar strategie, naar resultaat [Strategie](/werk/Strategie) [Gedragsinterventies](/werk/Gedragsinterventies) [Communicatie-advies](/werk/Communicatie-advies) [Doelgroeponderzoek](/werk/Doelgroeponderzoek) [Positionering](/werk/Positionering) [ ## Kennisagenda Transitie naar Proefdiervrije Innovaties ### ZonMw ](/werk/proefdiervrije-innovaties) [](/) - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) [Gillis van Ledenberchstraat 108, 1052 VK Amsterdam](https://www.google.com/maps/dir/?api=1&destination=Tabula%20Rasa%20B.V.&destination_place_id=ChIJIbMOgjS3xUcRkupIaLBCUL4) [](/) Tabula Rasa werkt samen met **[Roorda Reclamebureau](https://www.roorda.nl)**. Je vindt ons op Gillis van Ledenberchstraat 108 in Amsterdam. Zoeken ### Contact De kortste weg naar resultaat is bellen of mailen naar [020 218 4000](+31202184000) / [info@tabularasa.nl](mailto:info@tabularasa.nl) ### Of vind ons op [](https://www.linkedin.com/company/tabularasa/) ### Informatie - [Werk](/werk) - [Over ons](/over-ons) - [Kennis](/kennis) - [Contact](/contact) - [Ons boek](/boek-overheids-communicatie) - [Vacatures](/vacatures) - [Roorda](https://www.roorda.nl) © Tabula Rasa 2026 [Privacy Policy](/privacy) [Cookies](/cookies) Cookie Instellingen [](#top)